7. ਮਮਤਾ ਦੇ ਅੰਗ-ਸੰਗ
ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਚਾਰ ਵਜੇ ਅਸੀਂ ਲਾਲ ਕਿਲੇ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਤਾਰਿਆਂ ਭਰੇ ਆਸਮਾਨ ਵਿਚ ਕਿਲੇ ਦੇ ਕਿੰਗਰੇ ਕਾਲੇ-ਕਾਲੇ ਦਿਸ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਿਛਲੀ ਸ਼ਾਮ ਜਿਹਨਾਂ ਸੜਕਾਂ ਉੱਤੇ ਜੀਵਨ ਠਾਠਾਂ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਇਸ ਵੇਲੇ ਨਿਰਜਿੰਦ, ਸੁੰਨਸਾਨ ਸਨ। ਸੜਕਾਂ ਦੀਆਂ ਬੱਤੀਆਂ ਆਪਣੀ ਵੀਰਾਨ-ਜਿਹੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪਟਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਖਿਲਾਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਵਿਚ-ਵਿਚ ਕੋਈ ਮੋਟਰਕਾਰ ਹੌਲੀ-ਜਿਹੀ ਨਿੱਕਲ ਜਾਂਦੀ। ਦੇਖ ਕੇ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਦੂਜੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਆਈ ਹੋਵੇ।
ਲਾਲ ਕਿਲੇ ਦੇ ਕੋਲ ਇਕ-ਦੋ ਢਾਬੇ ਸਨ, ਜਿਹੜੇ ਇਸ ਵੇਲੇ ਵੀ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਧੰਦਾ ਟਰੱਕ ਡਰਾਈਵਰਾਂ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਚੱਲਦਾ ਸੀ, ਜਿਹੜੇ ਦਿਨੇ ਤਾਂ ਸੌਂਦੇ ਸਨ ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਟਰੱਕ ਲੈ ਕੇ ਨਿਕਲ ਪੈਂਦੇ ਸਨ।
ਸਾਡੇ ਸਿੱਖ ਡਰਾਈਵਰ ਦਾ ਡੀਲਡੌਲ ਲੰਮਾਂ-ਝੰਮਾਂ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ, ਦੇਖ ਕੇ ਡਰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਇਕ ਸਾਥੀ ਵੀ ਸੀ। ਉਹ ਵੀ ਸਿੱਖ ਸੀ ਤੇ ਕੱਛੇ ਵਿਚ ਹੀ ਉੱਠ ਕੇ ਤੁਰ ਆਇਆ ਸੀ।
“ਪਿੱਛੇ ਬੈਠ ਜਾਓ, ਬਾਸ਼ਸ਼ਾਹੋ!” ਡਰਾਈਵਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਠੇਠ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਕਿਹਾ। ਮੈਂ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਫੀ ਸਮਝਦਾ ਸੀ। ਡਰਾਈਵਰ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, “ਬਸ, ਮਿਨਟਾਂ 'ਚ ਚੱਲ ਪਵਾਂਗੇ, ਜੀ!”
ਟਰੱਕ ਇਕ ਪਿੱਪਲ ਹੇਠ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਟਰੱਕ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ, ਪਰ ਅੱਗੇ ਰਸਤਾ ਬੰਦ ਸੀ। ਇਕ ਛਿਣ ਲਈ ਲੱਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਤਨ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਦੈਂਤ ਰਸਤਾ ਰੋਕੀ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ।
ਉਸ ਦੈਂਤ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਨਾਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਖਾਸੀ ਹਵਾ ਛੱਡੀ...ਫੇਰ ਟਰੱਕ ਦੇ ਲੱਕੜ ਦੇ ਫੱਟੇ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਮਾਰੇ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਪਿਛਾਂਹ ਵੱਲ ਡਿੱਗੇ।
“ਭਾਅ ਜੀ!” ਦਲਜੀਤ ਨੇ ਕੂਕ ਕੇ ਡਰਾਈਵਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਏਥੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਜਾਨਵਰ ਵੜਿਆ ਹੋਇਆ ਏ।”
“ਘਬਰਾ ਨਾ! ਉਹ ਤਾਂ ਮਮਤਾ ਏ।” ਡਰਾਈਵਰ ਬੋਲਿਆ।
“ਪਰ ਇਹ ਏਥੇ ਕੀ ਕਰ ਰਹੀ ਏ?”
“ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਜਾ ਰਹੀ ਏ। ਜੈਪੁਰ ਦੀ ਮੰਡੀ 'ਚ ਲੈ ਜਾ ਰਹੇ ਆਂ ਇਸਨੂੰ। ਉਪਰ ਚੜ੍ਹ ਜਾਓ ਤੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਸਫ਼ਰ ਕਰੋ।”
ਤਦ ਤਕ ਥੋੜ੍ਹਾ ਚਾਨਣ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਉਸ ਹਮਸਫ਼ਰ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਹੀਂ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮੋਟੀ-ਤਾਜ਼ੀ ਮੱਝ ਹੈ।
“ਕਿੰਨੀ ਵਧੀਆ ਮੱਝ ਏ!” ਦਲਜੀਤ ਬੋਲਿਆ। ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਦਲਜੀਤ ਨੂੰ ਮੱਝਾਂ ਦੀਆਂ ਖ਼ੂਬੀਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਸੀ, “ਦੇਖ, ਇਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੀਲੀਆਂ ਨੇ!”
“ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਤਾ ਕਿ ਮੱਝਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵੀ ਨੀਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ!” ਮੈਂ ਕਿਹਾ।
“ਸਿਰਫ਼ ਵਧੀਆ ਮੱਝਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਈ ਨੀਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ।” ਦਲਜੀਤ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, “ਨੀਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਮੱਝਾਂ, ਭੂਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਮੱਝਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਦੁੱਧ ਦੇਂਦੀਆਂ ਨੇ।”
ਇਹ ਸਾਡੀ ਖ਼ੁਸ਼ਕਿਸਮਤੀ ਹੀ ਤਾਂ ਸੀ ਕਿ ਸਰਦਾਰ ਜੀ ਨੇ ਟਰੱਕ ਸਟਾਰਟ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਨਦੀ ਵੱਲੋਂ ਹੋ ਕੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸਵੇਰ ਦੀ ਤਾਜ਼ੀ ਹਵਾ ਦੇ ਝੌਂਕੇ ਮੱਝ ਦੀ ਬੋ ਨੂੰ ਉਡਾਅ ਕੇ ਲੈ ਗਏ।
ਜਲਦੀ ਹੀ ਅਸੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਗਏ ਤੇ ਜੈਪੁਰ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਵਧ ਚੱਲੇ। ਪਿਛਲੇ ਦਿਨ ਦੀ ਬਾਰਸ਼ ਕਾਰਨ ਹੇਠਲੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਭਰ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਚਾਰੇ-ਪਾਸੇ ਬਗਲੇ, ਸਾਰਸਾਂ ਤੇ ਚਾਹੇ (ਬਗਲੇ ਵਰਗਾ ਹੀ ਪੰਛੀ) ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਖੇਤਾਂ-ਖਾਲਿਆਂ ਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਅਦਭੁਤ ਦੇ ਸੁੰਦਰ-ਸੁੰਦਰ ਪੰਛੀ ਖੰਭ ਮਾਰਦੇ ਹੋਏ ਉੱਡੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਲੰਮੀਆਂ ਪੂਛਾਂ ਵਾਲੇ ਭੁਜੰਗੇ, ਨੀਲਕੰਠ ਤੇ ਬਏ ਸਨ ਤੇ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਚਿੱਟੇ ਸਿਰ ਵਾਲੀ ਵੱਡੀ ਇੱਲ੍ਹ ਵੀ ਦਿਸ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਗਰੁੜ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ, ਜਿਹੜਾ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਮੰਨਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਰਾਜਸਥਾਨ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸੀ, ਚਾਰੇ-ਪਾਸੇ ਮੋਰ ਹੀ ਮੋਰ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗੇ! ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਊਠ ਵੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ, ਜਿਹੜੇ ਸੜਕਾਂ ਦੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਸਿੱਧੀਆਂ, ਸਲੀਕੇਦਾਰ ਪੰਗਤਾਂ ਵਿਚ ਲੰਮੀਆਂ-ਲੰਮੀਆਂ ਪਲਾਂਘਾਂ ਪੁੱਟਦੇ ਹੋਏ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਹਰਿਆਲੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਆਉਂਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਓਵੇਂ-ਓਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਵੱਧ ਸੁੰਦਰ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀਆਂ ਪੁਸ਼ਾਕਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਵੱਡੇ ਘੇਰੇ ਵਾਲੇ ਲਾਲ ਘੱਗਰੇ ਪਾਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਸੁੰਦਰ, ਗੋਰੀਆਂ, ਕਦਾਵਰ ਤੇ ਖ਼ੂਬ ਨਰੋਈਆਂ ਸਨ। ਮਰਦ ਵੀ ਲੰਮੇ-ਤਕੜੇ ਸਨ। ਔਰਤਾਂ ਸੋਨੇ, ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਨ ਲੱਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਹੱਟੇ-ਕੱਟੇ ਤੇ ਕਦਾਵਰ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਸਜ-ਧਜ ਵੀ ਦੇਖਣ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਜਿਹੜੇ ਬੁੱਢੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਲਹਿਰਾਉਂਦੀ ਚਿੱਟੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਮਨ ਨੂੰ ਟੁੰਭ ਰਹੀ ਸੀ।
ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਦਾ ਗਿਆ ਤੇ ਸੂਰਜ ਉਪਰ ਉਠਣ ਲੱਗਾ, ਸੜਕਾਂ ਉੱਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ਵੀ ਵਧਣ ਲੱਗੀ। ਪਰ ਸਾਡਾ ਡਰਾਈਵਰ ਟਰੱਕ ਦੀ ਚਾਲ ਧੀਮੀ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਭਜਾਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਮੱਝ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਦੀ ਕਾਹਲ ਵਿਚ ਸੀ। ਫੇਰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਹ ਇਕ ਟਰੱਕ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿਚ ਲੱਗ ਗਿਆ।
ਅੱਗੇ ਵਾਲਾ ਟਰੱਕ ਵੀ ਓਨੀਂ ਹੀ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸੜਕ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਹਟਣ ਦੀ ਉਸਦੀ ਕੋਈ ਮੰਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗਦੀ। ਉਸ ਵਿਚ ਉਪਰ ਤਕ ਗੰਨਾਂ ਲੱਦਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
“ਦੌੜ ਲੱਗੀ ਏ!” ਦਲਜੀਤ ਮੌਜ਼ ਨਾਲ ਮੱਝ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹਾ ਸਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਸੜਕ ਏਨੀ ਚੌੜੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਏਨੇ ਵੱਡੇ ਦੋ ਵਾਹਨ ਬਰਾ-ਬਰੋਬਰ ਚੱਲ ਸਕਦੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਦੂਜਾ ਟਰੱਕ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇ ਰਿਹਾ, ਇਸ ਲਈ ਸਾਡੇ ਟਰੱਕ ਨੂੰ ਬਲ੍ਹਦ ਗੱਡਿਆਂ ਵਾਲੇ ਕੱਚੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਉਤਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਟਰੱਕ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਧੂੜ-ਗਰਦੇ ਦੇ ਗੁਬਾਰ ਉੱਡੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਡਾ ਦਮ ਘੁਟਨ ਲੱਗਾ। ਜਦੋਂ ਟਰੱਕ ਉੱਚੀ ਨੀਵੀਂ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਝਟਕੇ ਖਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਚੱਲਿਆ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਟਰੱਕ ਦੇ ਫਰਸ਼ ਦੇ ਫੱਟੇ ਉੱਤੇ ਲੁਟਕ ਗਏ ਤੇ ਮਮਤਾ ਯਕਦਮ ਹੜਬੜਾ ਗਈ। ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਕੁਚਲ ਹੀ ਦੇਵੇਗੀ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਇਕਦਮ ਜਬਰਦਸਤ ਝਟਕਾ ਲੱਗਿਆ, ਬਰੇਕਾਂ ਲਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ ਤੇ ਟਰੱਕ ਯਕਦਮ ਰੁਕ ਗਿਆ।
ਜਦੋਂ ਧੂੜ ਸਾਫ਼ ਹੋਈ ਤਾਂ ਕੀ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਡਾ ਸਰਦਾਰ ਡਰਾਈਵਰ ਹੇਠਾਂ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ ਤੇ ਸਾਡੇ ਵੱਲ ਇਕਟੱਕ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ।
“ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਤਾਂ ਓਂ ਨਾ!” ਉਸਨੇ ਰੁੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਲੱਗਦਾ ਤਾਂ ਕੁਛ ਇੰਜ ਈ ਏ!” ਮੈਂ ਕਿਹਾ।
“ਤੂੰ ਦੂਜੇ ਟਰੱਕ ਨੂੰ ਓਵਰ ਟੇਕ ਕਰ ਲਿਆ?” ਦਲਜੀਤ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਨਈਂ,” ਡਰਾਈਵਰ ਨੇ ਖਿਝ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਉਹ ਰਸਤਾ ਈ ਨਈਂ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਵੀ ਸਿੱਖ ਸੀ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ ਉਤਰੋ ਅੱਗੇ ਆ ਕੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਬੈਠੋ।”
ਅਸੀਂ ਝੱਟ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਉਸਦਾ ਕਲੀਨਰ ਨੱਕ-ਬੁੱਲ੍ਹ ਵੱਟਦਾ ਹੋਇਆ ਪਿੱਛੇ ਆ ਕੇ ਮੱਝ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਕੁਝ ਮੀਲ ਪਾਰ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਡਰਾਈਵਰ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਦੋਸਤਾਨਾ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਤੇ ਉਸਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸਦਾ ਨਾਂ ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਹੈ।
ਉਸਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਸਾਥੋਂ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮੇਰੇ ਨਵੇਂ ਹਾਰਨ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੋਂਗੇ?”
ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਸਾਰੇ ਰਸਤੇ ਹੁਣ ਤਕ ਕੀ ਸੁਣਦੇ ਆਏ ਆਂ?” ਮੈਂ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਬੋਲਿਆ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਹੁਣ ਤਕ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਗੱਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸੀ।
“ਟਰੱਕ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਬੈਠਣ ਨਾਲ ਹਾਰਨ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣਾਈ ਨਈਂ ਦਿੰਦਾ।” ਉਹ ਬੋਲਿਆ, “ਏਸੇ ਲਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਏਥੇ ਅੱਗੇ ਲਿਆ ਕੇ ਬਿਠਾਇਆ ਏ। ਕਿੰਜ ਲੱਗਦਾ ਏ?” ਤੇ ਏਨਾਂ ਕਹਿਣ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸਨੇ ਏਨੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਹਾਰਨ ਵਜਾਇਆ ਕਿ ਕੈਬਨ ਕੰਨ-ਪਾੜੂ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਉੱਠਿਆ।
“ਬੜਾ ਵਧੀਆ ਹਾਰਨ ਏਂ,” ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਉਂਗਲਾਂ ਪਾ ਕੇ ਮੈਂ ਕਿਹਾ। “ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ?”
“ਅੱਧਾ ਮੀਲ ਦੂਰ ਤਕ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦਾ ਏ।” ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਮਾਣ ਨਾਲ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਕ ਸਾਈਕਲ ਉੱਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਦੋ ਸਵਾਰਾਂ ਕੋਲੋਂ ਲੰਘਦਿਆਂ ਉਸਨੇ ਯਕਦਮ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਹਾਰਨ ਵਜਾਇਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਚਾਰੇ ਯਕਦਮ ਤ੍ਰਬਕ ਕੇ ਕੱਚੇ ਲੱਥ ਗਏ।
“ਏਥੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਏਨਾਂ ਸ਼ੋਰ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦਾ ਏ,” ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹਿ ਤਾਂ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਫੇਰ ਬੈਠਾ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਕਿਤੇ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਉਹ ਨਾਰਾਜ਼ ਨਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਝੱਟ ਗੱਲ ਪਲਟੀ, “ਪਰ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।”
ਦਲਜੀਤ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕੀ ਤੇਰਾ ਹਾਰਨ ਕਈ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕੱਢ ਸਕਦਾ ਏ?”
ਮੈਂ ਸਮਝਿਆ ਸੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਪੁੱਛਣਾ ਨਿਰੀ ਮੂਰਖਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਗੁਰਨਾਮ ਉਸਦਾ ਇਹ ਸਵਾਲ ਸੁਣ ਕੇ ਖਿੜ-ਪੁੜ ਗਿਆ।
“ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ, ਜੀ! ਇਕ ਮਰਦਾਨਾ ਦੂਜੀ ਜਨਾਨਾ। ਦੇਖੋ!” ਤੇ ਉਸਨੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ, ਤੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਜ਼ਰਾ ਹੌਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਹਾਰਨ ਵਜਾਇਆ। ਫੇਰ ਵੀ, ਦੋਵੇਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੀ ਸਨ ਕਿ ਕੰਨਾਂ ਦੇ ਪਰਦੇ ਪਾੜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਸਾਡੇ ਅੱਗੇ ਇਕ ਊਠ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਹਾਰਨ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਇੰਜ ਤ੍ਰਬਕਿਆ ਕਿ ਸੜਕ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜ ਤੁਰਿਆ ਤੇ ਸਿੱਧਾ ਖੇਤ ਵਿਚ ਵੜ ਗਿਆ।
“ਬੜਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਹਾਜਨ ਏਂ, ਜੀ!” ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, “ਇਸ ਟਰੱਕ ਦੇ ਲਈ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਣਵਾਇਆ ਏ। ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਾਰਨ ਕਤਈ ਚੰਗੇ ਨਈਂ ਲੱਗਦੇ ਮੈਨੂੰ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਏਨੀ ਉੱਚੀ ਹੁੰਦੀ ਈ ਨਈਂ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਹਾਰਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦੇ ਨੇ, ਜੀ!”
ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਰਹੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਮੈਂ ਬੈਠਾ-ਬੈਠਾ ਧੁਨੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਕਿਉਂ ਕੁਝ ਧੁਨੀਆਂ ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਬੁਰੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਨੇ ਤੇ ਕੁਝ ਚੰਗੀਆਂ! ਮੋਟਰ ਦੇ ਹਾਰਨ ਦੀ ਧੁਨੀ ਵੀ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਮਿੱਠੀ ਲੱਗ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਤਿੱਖੀ ਤੇ ਤਕਲੀਫ਼ਦੇਹ ਜਾਪਦੀ ਹੈ।
“ਇਹ ਮੇਡ ਇਨ ਓਲਡ ਦਿੱਲੀ ਏ, ਜੀ!” ਗੁਰਨਾਮ ਨੇ ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਕੜੀ ਨੂੰ ਤੋੜਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਫੇਰ ਆਪਣੇ ਹਾਰਨ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, “ਕੁੱਲ ਪਝੱਤਰ ਰੁਪਏ ਖਰਚ ਆਏ ਨੇ। ਮੈਂ ਖਾਸ ਨਮੂਨਾਂ ਦੇ ਕੇ ਬਣਵਾਇਆ ਏ। ਬਸ, ਇਕੋ ਖਰਾਬੀ ਏਸ ਹਾਰਨ 'ਚ ਜੀ, ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਭਿੱਜਣਾ ਨਈਂ ਚਾਹੀਦਾ।”
ਹੁਣ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਹਥੇਲੀ ਹਾਰਨ ਉੱਤੇ ਰੱਖੀ, ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੋਈ ਮੈਂ ਰੱਬ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਂ ਕਰਾਂ, 'ਹੇ ਰੱਬਾ! ਫ਼ੌਰਨ ਮੀਂਹ ਪਾ ਦੇ।' ਪਰ ਆਸਮਾਨ ਕਿਉਂਕਿ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਇਹ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਂ ਕਰਨੀਂ ਬੇਕਾਰ ਹੋਵੇਗੀ।
“ਵਾਹ, ਪਰ ਤੂੰ ਕੀ ਜਾਣੇ ਕਿ ਇਸ ਵਰਗਾ ਹਾਰਨ ਲਗਵਾਉਣਾ ਕਿੰਜ ਲੱਗਦਾ ਏ! ਜ਼ਰਾ ਵਜਾਅ ਕੇ ਤਾਂ ਦੇਖ, ਯਾਰ! ਤੂੰ ਖ਼ੁਦ ਵਜਾਅ ਕੇ ਕਿਉਂ ਨਈਂ ਦੇਖਦਾ?” ਇਹ ਗੱਲ ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਹੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਦਲਜੀਤ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ ਬੈਠਾ ਸੀ।
“ਜੀ ਠੀਕ ਏ!” ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਕਮਾਲ ਦਿਖਾਅ ਈ ਚੁੱਕੇ ਓ।”
“ਨਾ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਵਜਾਅ ਕੇ ਦੇਖ। ਤੈਨੂੰ ਵਜਾਉਣਾ ਈ ਪਵੇਗਾ!” ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਉਸ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਜ਼ਿਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਸਦੀ ਉਦਾਰਤਾ ਅਚਾਨਕ ਜਾਗ ਪਈ ਹੋਵੇ ਤੇ ਜਿਹੜਾ ਆਪਣਾ ਨਵਾਂ ਖਿਡੌਣਾ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਖੇਡਣ ਲਈ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ।
ਬਸ, ਉਸਨੇ ਝਪੱਟਾ ਮਾਰ ਕੇ ਮੇਰਾ ਹੱਥ ਫੜ੍ਹਿਆ ਤੇ ਹਾਰਨ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਹਾਰਨ ਹੌਲੀ-ਜਿਹੀ ਵੱਜਿਆ ਮੇਰੀ ਸਾਰੀ ਬਾਂਹ ਵਿਚ ਝੁਨਝੁਨੀ ਜਿਹੀ ਦੌੜ ਗਈ। ਮੈਂ ਹਾਰਨ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਦੱਬਿਆ, ਤਾਂ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਲਹਿਰ ਟਰੱਕ ਦੇ ਬਾਹਰ-ਅੰਦਰ ਸਭ ਥਾਈਂ ਦੌੜ ਗਈ। ਫੇਰ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਹਾਰਨ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ, ਉਸ ਡਰਾਈਵਰ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ। ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹਾਰਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਵੀ ਬੰਦਾ ਸੜਕ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਜਿੰਨਾ ਮਾਣ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ।
--- --- ---
ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਚਾਰ ਵਜੇ ਅਸੀਂ ਲਾਲ ਕਿਲੇ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਤਾਰਿਆਂ ਭਰੇ ਆਸਮਾਨ ਵਿਚ ਕਿਲੇ ਦੇ ਕਿੰਗਰੇ ਕਾਲੇ-ਕਾਲੇ ਦਿਸ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਿਛਲੀ ਸ਼ਾਮ ਜਿਹਨਾਂ ਸੜਕਾਂ ਉੱਤੇ ਜੀਵਨ ਠਾਠਾਂ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਇਸ ਵੇਲੇ ਨਿਰਜਿੰਦ, ਸੁੰਨਸਾਨ ਸਨ। ਸੜਕਾਂ ਦੀਆਂ ਬੱਤੀਆਂ ਆਪਣੀ ਵੀਰਾਨ-ਜਿਹੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪਟਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਖਿਲਾਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਵਿਚ-ਵਿਚ ਕੋਈ ਮੋਟਰਕਾਰ ਹੌਲੀ-ਜਿਹੀ ਨਿੱਕਲ ਜਾਂਦੀ। ਦੇਖ ਕੇ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਦੂਜੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਆਈ ਹੋਵੇ।
ਲਾਲ ਕਿਲੇ ਦੇ ਕੋਲ ਇਕ-ਦੋ ਢਾਬੇ ਸਨ, ਜਿਹੜੇ ਇਸ ਵੇਲੇ ਵੀ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਧੰਦਾ ਟਰੱਕ ਡਰਾਈਵਰਾਂ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਚੱਲਦਾ ਸੀ, ਜਿਹੜੇ ਦਿਨੇ ਤਾਂ ਸੌਂਦੇ ਸਨ ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਟਰੱਕ ਲੈ ਕੇ ਨਿਕਲ ਪੈਂਦੇ ਸਨ।
ਸਾਡੇ ਸਿੱਖ ਡਰਾਈਵਰ ਦਾ ਡੀਲਡੌਲ ਲੰਮਾਂ-ਝੰਮਾਂ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ, ਦੇਖ ਕੇ ਡਰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਇਕ ਸਾਥੀ ਵੀ ਸੀ। ਉਹ ਵੀ ਸਿੱਖ ਸੀ ਤੇ ਕੱਛੇ ਵਿਚ ਹੀ ਉੱਠ ਕੇ ਤੁਰ ਆਇਆ ਸੀ।
“ਪਿੱਛੇ ਬੈਠ ਜਾਓ, ਬਾਸ਼ਸ਼ਾਹੋ!” ਡਰਾਈਵਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਠੇਠ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਕਿਹਾ। ਮੈਂ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਫੀ ਸਮਝਦਾ ਸੀ। ਡਰਾਈਵਰ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, “ਬਸ, ਮਿਨਟਾਂ 'ਚ ਚੱਲ ਪਵਾਂਗੇ, ਜੀ!”
ਟਰੱਕ ਇਕ ਪਿੱਪਲ ਹੇਠ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਟਰੱਕ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ, ਪਰ ਅੱਗੇ ਰਸਤਾ ਬੰਦ ਸੀ। ਇਕ ਛਿਣ ਲਈ ਲੱਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਤਨ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਦੈਂਤ ਰਸਤਾ ਰੋਕੀ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ।
ਉਸ ਦੈਂਤ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਨਾਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਖਾਸੀ ਹਵਾ ਛੱਡੀ...ਫੇਰ ਟਰੱਕ ਦੇ ਲੱਕੜ ਦੇ ਫੱਟੇ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਮਾਰੇ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਪਿਛਾਂਹ ਵੱਲ ਡਿੱਗੇ।
“ਭਾਅ ਜੀ!” ਦਲਜੀਤ ਨੇ ਕੂਕ ਕੇ ਡਰਾਈਵਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਏਥੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਜਾਨਵਰ ਵੜਿਆ ਹੋਇਆ ਏ।”
“ਘਬਰਾ ਨਾ! ਉਹ ਤਾਂ ਮਮਤਾ ਏ।” ਡਰਾਈਵਰ ਬੋਲਿਆ।
“ਪਰ ਇਹ ਏਥੇ ਕੀ ਕਰ ਰਹੀ ਏ?”
“ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਜਾ ਰਹੀ ਏ। ਜੈਪੁਰ ਦੀ ਮੰਡੀ 'ਚ ਲੈ ਜਾ ਰਹੇ ਆਂ ਇਸਨੂੰ। ਉਪਰ ਚੜ੍ਹ ਜਾਓ ਤੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਸਫ਼ਰ ਕਰੋ।”
ਤਦ ਤਕ ਥੋੜ੍ਹਾ ਚਾਨਣ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਉਸ ਹਮਸਫ਼ਰ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਹੀਂ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮੋਟੀ-ਤਾਜ਼ੀ ਮੱਝ ਹੈ।
“ਕਿੰਨੀ ਵਧੀਆ ਮੱਝ ਏ!” ਦਲਜੀਤ ਬੋਲਿਆ। ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਦਲਜੀਤ ਨੂੰ ਮੱਝਾਂ ਦੀਆਂ ਖ਼ੂਬੀਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਸੀ, “ਦੇਖ, ਇਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੀਲੀਆਂ ਨੇ!”
“ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਤਾ ਕਿ ਮੱਝਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵੀ ਨੀਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ!” ਮੈਂ ਕਿਹਾ।
“ਸਿਰਫ਼ ਵਧੀਆ ਮੱਝਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਈ ਨੀਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ।” ਦਲਜੀਤ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, “ਨੀਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਮੱਝਾਂ, ਭੂਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਮੱਝਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਦੁੱਧ ਦੇਂਦੀਆਂ ਨੇ।”
ਇਹ ਸਾਡੀ ਖ਼ੁਸ਼ਕਿਸਮਤੀ ਹੀ ਤਾਂ ਸੀ ਕਿ ਸਰਦਾਰ ਜੀ ਨੇ ਟਰੱਕ ਸਟਾਰਟ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਨਦੀ ਵੱਲੋਂ ਹੋ ਕੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸਵੇਰ ਦੀ ਤਾਜ਼ੀ ਹਵਾ ਦੇ ਝੌਂਕੇ ਮੱਝ ਦੀ ਬੋ ਨੂੰ ਉਡਾਅ ਕੇ ਲੈ ਗਏ।
ਜਲਦੀ ਹੀ ਅਸੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਗਏ ਤੇ ਜੈਪੁਰ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਵਧ ਚੱਲੇ। ਪਿਛਲੇ ਦਿਨ ਦੀ ਬਾਰਸ਼ ਕਾਰਨ ਹੇਠਲੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਭਰ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਚਾਰੇ-ਪਾਸੇ ਬਗਲੇ, ਸਾਰਸਾਂ ਤੇ ਚਾਹੇ (ਬਗਲੇ ਵਰਗਾ ਹੀ ਪੰਛੀ) ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਖੇਤਾਂ-ਖਾਲਿਆਂ ਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਅਦਭੁਤ ਦੇ ਸੁੰਦਰ-ਸੁੰਦਰ ਪੰਛੀ ਖੰਭ ਮਾਰਦੇ ਹੋਏ ਉੱਡੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਲੰਮੀਆਂ ਪੂਛਾਂ ਵਾਲੇ ਭੁਜੰਗੇ, ਨੀਲਕੰਠ ਤੇ ਬਏ ਸਨ ਤੇ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਚਿੱਟੇ ਸਿਰ ਵਾਲੀ ਵੱਡੀ ਇੱਲ੍ਹ ਵੀ ਦਿਸ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਗਰੁੜ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ, ਜਿਹੜਾ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਮੰਨਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਰਾਜਸਥਾਨ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸੀ, ਚਾਰੇ-ਪਾਸੇ ਮੋਰ ਹੀ ਮੋਰ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗੇ! ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਊਠ ਵੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ, ਜਿਹੜੇ ਸੜਕਾਂ ਦੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਸਿੱਧੀਆਂ, ਸਲੀਕੇਦਾਰ ਪੰਗਤਾਂ ਵਿਚ ਲੰਮੀਆਂ-ਲੰਮੀਆਂ ਪਲਾਂਘਾਂ ਪੁੱਟਦੇ ਹੋਏ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਹਰਿਆਲੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਆਉਂਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਓਵੇਂ-ਓਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਵੱਧ ਸੁੰਦਰ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀਆਂ ਪੁਸ਼ਾਕਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਵੱਡੇ ਘੇਰੇ ਵਾਲੇ ਲਾਲ ਘੱਗਰੇ ਪਾਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਸੁੰਦਰ, ਗੋਰੀਆਂ, ਕਦਾਵਰ ਤੇ ਖ਼ੂਬ ਨਰੋਈਆਂ ਸਨ। ਮਰਦ ਵੀ ਲੰਮੇ-ਤਕੜੇ ਸਨ। ਔਰਤਾਂ ਸੋਨੇ, ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਨ ਲੱਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਹੱਟੇ-ਕੱਟੇ ਤੇ ਕਦਾਵਰ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਸਜ-ਧਜ ਵੀ ਦੇਖਣ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਜਿਹੜੇ ਬੁੱਢੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਲਹਿਰਾਉਂਦੀ ਚਿੱਟੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਮਨ ਨੂੰ ਟੁੰਭ ਰਹੀ ਸੀ।
ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਦਾ ਗਿਆ ਤੇ ਸੂਰਜ ਉਪਰ ਉਠਣ ਲੱਗਾ, ਸੜਕਾਂ ਉੱਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ਵੀ ਵਧਣ ਲੱਗੀ। ਪਰ ਸਾਡਾ ਡਰਾਈਵਰ ਟਰੱਕ ਦੀ ਚਾਲ ਧੀਮੀ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਭਜਾਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਮੱਝ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਦੀ ਕਾਹਲ ਵਿਚ ਸੀ। ਫੇਰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਹ ਇਕ ਟਰੱਕ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿਚ ਲੱਗ ਗਿਆ।
ਅੱਗੇ ਵਾਲਾ ਟਰੱਕ ਵੀ ਓਨੀਂ ਹੀ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸੜਕ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਹਟਣ ਦੀ ਉਸਦੀ ਕੋਈ ਮੰਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗਦੀ। ਉਸ ਵਿਚ ਉਪਰ ਤਕ ਗੰਨਾਂ ਲੱਦਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
“ਦੌੜ ਲੱਗੀ ਏ!” ਦਲਜੀਤ ਮੌਜ਼ ਨਾਲ ਮੱਝ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹਾ ਸਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਸੜਕ ਏਨੀ ਚੌੜੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਏਨੇ ਵੱਡੇ ਦੋ ਵਾਹਨ ਬਰਾ-ਬਰੋਬਰ ਚੱਲ ਸਕਦੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਦੂਜਾ ਟਰੱਕ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇ ਰਿਹਾ, ਇਸ ਲਈ ਸਾਡੇ ਟਰੱਕ ਨੂੰ ਬਲ੍ਹਦ ਗੱਡਿਆਂ ਵਾਲੇ ਕੱਚੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਉਤਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਟਰੱਕ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਧੂੜ-ਗਰਦੇ ਦੇ ਗੁਬਾਰ ਉੱਡੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਡਾ ਦਮ ਘੁਟਨ ਲੱਗਾ। ਜਦੋਂ ਟਰੱਕ ਉੱਚੀ ਨੀਵੀਂ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਝਟਕੇ ਖਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਚੱਲਿਆ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਟਰੱਕ ਦੇ ਫਰਸ਼ ਦੇ ਫੱਟੇ ਉੱਤੇ ਲੁਟਕ ਗਏ ਤੇ ਮਮਤਾ ਯਕਦਮ ਹੜਬੜਾ ਗਈ। ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਕੁਚਲ ਹੀ ਦੇਵੇਗੀ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਇਕਦਮ ਜਬਰਦਸਤ ਝਟਕਾ ਲੱਗਿਆ, ਬਰੇਕਾਂ ਲਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ ਤੇ ਟਰੱਕ ਯਕਦਮ ਰੁਕ ਗਿਆ।
ਜਦੋਂ ਧੂੜ ਸਾਫ਼ ਹੋਈ ਤਾਂ ਕੀ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਡਾ ਸਰਦਾਰ ਡਰਾਈਵਰ ਹੇਠਾਂ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ ਤੇ ਸਾਡੇ ਵੱਲ ਇਕਟੱਕ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ।
“ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਤਾਂ ਓਂ ਨਾ!” ਉਸਨੇ ਰੁੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਲੱਗਦਾ ਤਾਂ ਕੁਛ ਇੰਜ ਈ ਏ!” ਮੈਂ ਕਿਹਾ।
“ਤੂੰ ਦੂਜੇ ਟਰੱਕ ਨੂੰ ਓਵਰ ਟੇਕ ਕਰ ਲਿਆ?” ਦਲਜੀਤ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਨਈਂ,” ਡਰਾਈਵਰ ਨੇ ਖਿਝ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਉਹ ਰਸਤਾ ਈ ਨਈਂ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਵੀ ਸਿੱਖ ਸੀ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ ਉਤਰੋ ਅੱਗੇ ਆ ਕੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਬੈਠੋ।”
ਅਸੀਂ ਝੱਟ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਉਸਦਾ ਕਲੀਨਰ ਨੱਕ-ਬੁੱਲ੍ਹ ਵੱਟਦਾ ਹੋਇਆ ਪਿੱਛੇ ਆ ਕੇ ਮੱਝ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਕੁਝ ਮੀਲ ਪਾਰ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਡਰਾਈਵਰ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਦੋਸਤਾਨਾ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਤੇ ਉਸਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸਦਾ ਨਾਂ ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਹੈ।
ਉਸਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਸਾਥੋਂ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮੇਰੇ ਨਵੇਂ ਹਾਰਨ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੋਂਗੇ?”
ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਸਾਰੇ ਰਸਤੇ ਹੁਣ ਤਕ ਕੀ ਸੁਣਦੇ ਆਏ ਆਂ?” ਮੈਂ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਬੋਲਿਆ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਹੁਣ ਤਕ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਗੱਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸੀ।
“ਟਰੱਕ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਬੈਠਣ ਨਾਲ ਹਾਰਨ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣਾਈ ਨਈਂ ਦਿੰਦਾ।” ਉਹ ਬੋਲਿਆ, “ਏਸੇ ਲਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਏਥੇ ਅੱਗੇ ਲਿਆ ਕੇ ਬਿਠਾਇਆ ਏ। ਕਿੰਜ ਲੱਗਦਾ ਏ?” ਤੇ ਏਨਾਂ ਕਹਿਣ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸਨੇ ਏਨੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਹਾਰਨ ਵਜਾਇਆ ਕਿ ਕੈਬਨ ਕੰਨ-ਪਾੜੂ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਉੱਠਿਆ।
“ਬੜਾ ਵਧੀਆ ਹਾਰਨ ਏਂ,” ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਉਂਗਲਾਂ ਪਾ ਕੇ ਮੈਂ ਕਿਹਾ। “ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ?”
“ਅੱਧਾ ਮੀਲ ਦੂਰ ਤਕ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦਾ ਏ।” ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਮਾਣ ਨਾਲ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਕ ਸਾਈਕਲ ਉੱਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਦੋ ਸਵਾਰਾਂ ਕੋਲੋਂ ਲੰਘਦਿਆਂ ਉਸਨੇ ਯਕਦਮ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਹਾਰਨ ਵਜਾਇਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਚਾਰੇ ਯਕਦਮ ਤ੍ਰਬਕ ਕੇ ਕੱਚੇ ਲੱਥ ਗਏ।
“ਏਥੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਏਨਾਂ ਸ਼ੋਰ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦਾ ਏ,” ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹਿ ਤਾਂ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਫੇਰ ਬੈਠਾ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਕਿਤੇ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਉਹ ਨਾਰਾਜ਼ ਨਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਝੱਟ ਗੱਲ ਪਲਟੀ, “ਪਰ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।”
ਦਲਜੀਤ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕੀ ਤੇਰਾ ਹਾਰਨ ਕਈ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕੱਢ ਸਕਦਾ ਏ?”
ਮੈਂ ਸਮਝਿਆ ਸੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਪੁੱਛਣਾ ਨਿਰੀ ਮੂਰਖਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਗੁਰਨਾਮ ਉਸਦਾ ਇਹ ਸਵਾਲ ਸੁਣ ਕੇ ਖਿੜ-ਪੁੜ ਗਿਆ।
“ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ, ਜੀ! ਇਕ ਮਰਦਾਨਾ ਦੂਜੀ ਜਨਾਨਾ। ਦੇਖੋ!” ਤੇ ਉਸਨੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ, ਤੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਜ਼ਰਾ ਹੌਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਹਾਰਨ ਵਜਾਇਆ। ਫੇਰ ਵੀ, ਦੋਵੇਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੀ ਸਨ ਕਿ ਕੰਨਾਂ ਦੇ ਪਰਦੇ ਪਾੜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਸਾਡੇ ਅੱਗੇ ਇਕ ਊਠ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਹਾਰਨ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਇੰਜ ਤ੍ਰਬਕਿਆ ਕਿ ਸੜਕ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜ ਤੁਰਿਆ ਤੇ ਸਿੱਧਾ ਖੇਤ ਵਿਚ ਵੜ ਗਿਆ।
“ਬੜਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਹਾਜਨ ਏਂ, ਜੀ!” ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, “ਇਸ ਟਰੱਕ ਦੇ ਲਈ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਣਵਾਇਆ ਏ। ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਾਰਨ ਕਤਈ ਚੰਗੇ ਨਈਂ ਲੱਗਦੇ ਮੈਨੂੰ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਏਨੀ ਉੱਚੀ ਹੁੰਦੀ ਈ ਨਈਂ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਹਾਰਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦੇ ਨੇ, ਜੀ!”
ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਰਹੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਮੈਂ ਬੈਠਾ-ਬੈਠਾ ਧੁਨੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਕਿਉਂ ਕੁਝ ਧੁਨੀਆਂ ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਬੁਰੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਨੇ ਤੇ ਕੁਝ ਚੰਗੀਆਂ! ਮੋਟਰ ਦੇ ਹਾਰਨ ਦੀ ਧੁਨੀ ਵੀ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਮਿੱਠੀ ਲੱਗ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਤਿੱਖੀ ਤੇ ਤਕਲੀਫ਼ਦੇਹ ਜਾਪਦੀ ਹੈ।
“ਇਹ ਮੇਡ ਇਨ ਓਲਡ ਦਿੱਲੀ ਏ, ਜੀ!” ਗੁਰਨਾਮ ਨੇ ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਕੜੀ ਨੂੰ ਤੋੜਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਫੇਰ ਆਪਣੇ ਹਾਰਨ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, “ਕੁੱਲ ਪਝੱਤਰ ਰੁਪਏ ਖਰਚ ਆਏ ਨੇ। ਮੈਂ ਖਾਸ ਨਮੂਨਾਂ ਦੇ ਕੇ ਬਣਵਾਇਆ ਏ। ਬਸ, ਇਕੋ ਖਰਾਬੀ ਏਸ ਹਾਰਨ 'ਚ ਜੀ, ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਭਿੱਜਣਾ ਨਈਂ ਚਾਹੀਦਾ।”
ਹੁਣ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਹਥੇਲੀ ਹਾਰਨ ਉੱਤੇ ਰੱਖੀ, ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੋਈ ਮੈਂ ਰੱਬ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਂ ਕਰਾਂ, 'ਹੇ ਰੱਬਾ! ਫ਼ੌਰਨ ਮੀਂਹ ਪਾ ਦੇ।' ਪਰ ਆਸਮਾਨ ਕਿਉਂਕਿ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਇਹ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਂ ਕਰਨੀਂ ਬੇਕਾਰ ਹੋਵੇਗੀ।
“ਵਾਹ, ਪਰ ਤੂੰ ਕੀ ਜਾਣੇ ਕਿ ਇਸ ਵਰਗਾ ਹਾਰਨ ਲਗਵਾਉਣਾ ਕਿੰਜ ਲੱਗਦਾ ਏ! ਜ਼ਰਾ ਵਜਾਅ ਕੇ ਤਾਂ ਦੇਖ, ਯਾਰ! ਤੂੰ ਖ਼ੁਦ ਵਜਾਅ ਕੇ ਕਿਉਂ ਨਈਂ ਦੇਖਦਾ?” ਇਹ ਗੱਲ ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਹੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਦਲਜੀਤ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ ਬੈਠਾ ਸੀ।
“ਜੀ ਠੀਕ ਏ!” ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਕਮਾਲ ਦਿਖਾਅ ਈ ਚੁੱਕੇ ਓ।”
“ਨਾ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਵਜਾਅ ਕੇ ਦੇਖ। ਤੈਨੂੰ ਵਜਾਉਣਾ ਈ ਪਵੇਗਾ!” ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਉਸ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਜ਼ਿਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਸਦੀ ਉਦਾਰਤਾ ਅਚਾਨਕ ਜਾਗ ਪਈ ਹੋਵੇ ਤੇ ਜਿਹੜਾ ਆਪਣਾ ਨਵਾਂ ਖਿਡੌਣਾ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਖੇਡਣ ਲਈ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ।
ਬਸ, ਉਸਨੇ ਝਪੱਟਾ ਮਾਰ ਕੇ ਮੇਰਾ ਹੱਥ ਫੜ੍ਹਿਆ ਤੇ ਹਾਰਨ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਹਾਰਨ ਹੌਲੀ-ਜਿਹੀ ਵੱਜਿਆ ਮੇਰੀ ਸਾਰੀ ਬਾਂਹ ਵਿਚ ਝੁਨਝੁਨੀ ਜਿਹੀ ਦੌੜ ਗਈ। ਮੈਂ ਹਾਰਨ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਦੱਬਿਆ, ਤਾਂ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਲਹਿਰ ਟਰੱਕ ਦੇ ਬਾਹਰ-ਅੰਦਰ ਸਭ ਥਾਈਂ ਦੌੜ ਗਈ। ਫੇਰ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਹਾਰਨ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ, ਉਸ ਡਰਾਈਵਰ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ। ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹਾਰਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਵੀ ਬੰਦਾ ਸੜਕ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਜਿੰਨਾ ਮਾਣ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ।
--- --- ---
