ਰਸਟੀ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮੇ :: ਲੇਖਕ : ਰਸਕਿਨ ਬਾਂਡ

=========================
ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ :


   ਰਸਟੀ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮੇ---

(ਦੋ ਕਹਾਣੀਆਂ : ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਤੇ ਸਕੂਲੋਂ ਭੱਜਣਾ)
       ਲੇਖਕ : ਰਸਕਿਨ ਬਾਂਡ
       ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ : ਦ੍ਰੋਣਵੀਰ ਕੋਹਲੀ
       ਹਿੰਦੀ ਤੋਂ ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ, ਜੈਤੋ


=========================
ਰਸਕਿਨ ਬਾਂਡ ਦੀ ਇਹ ਪੁਸਤਕ The Adventures of Rusty (English) ਦੇ ਹਿੰਦੀ ਅਨੁਵਾਦ 'ਰਸਟੀ ਕੇ ਕਾਰਨਾਮੇ' ਮੈਂ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁਕ ਟਰਸਟ, ਦਿੱਲੀ ਵੱਲੋਂ ਫਰੀਦਕੋਟ ਵਿਖੇ ਲੱਗੇ ਇਕ ਪੁਸਤਕ ਮੇਲੇ ਵਿਚੋਂ ਲਿਆਂਦੀ, ਪੜ੍ਹੀ ਤੇ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਇਸਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਦੀ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ ਜਾਗੀ। ਅੱਗਲੇ ਦਿਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜਾ ਕੇ ਭਾਅ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਬਦਨ ਹੁਰਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਮਨ ਆਈ ਗੱਲ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ...ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਟਰਸਟ ਵੱਲੋਂ ਇਸਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਛਾਪਿਆ ਜਾ ਚੱਕਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਸਦਾ ਓਹ ਐਡੀਸ਼ਨ ਖ਼ਤਮ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਪੁਰ ਜ਼ੋਰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਜਿਦ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਹਲਕੀ ਜਿਹੀ ਸੇਧ-ਸਹਿਮਤੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਮੈਂ ਇਦਾਰੇ ਜ਼ਿਕਰ ਦੇ ਧੰਨਵਾਦ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਾਂ। ਤੇ ਮੈਂ ਇਦਾਰਾ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁਕ ਟਰਸਟ, ਦਿੱਲੀ, ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਹਿੰਦੀ ਅਨੁਵਾਦਕ ਸ਼੍ਰੀ ਦ੍ਰੋਣਵੀਰ ਕੋਹਲੀ ਤੇ ਭਾਅ ਬਦਨ ਹੁਰਾਂ ਦਾ ਤਹਿਦਿਲੋਂ ਧੰਨਵਾਦੀ ਹਾਂ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਅਨਾਇਤ ਸਦਕਾ ਮੈਂ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਨੁਵਾਦਕ ਜੀਵਨ ਕਾਲ (1976-2013) ਦੀ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਮੇਰੇ ਅਨੁਵਾਦ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕ੍ਰਿਤੀ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ...ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ, ਜੈਤੋ। 
ਪਰ ਮੇਰੇ ਅਨੁਵਾਦ ਦੀਆਂ—'ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਤੇ ਸਕੂਲੋਂ ਭੱਜਣਾ' ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਇਦਾਰਾ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁਕ ਟਰਸਟ, ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਤੇ ਸਹਿਮਤੀ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਇਸੇਤਮਾਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ—ਅਨੁ.
=========================


ਰਸਕਿਨ ਬਾਂਡ ਦਾ ਜਨਮ 19 ਮਈ 1934 ਨੂੰ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਸੌਲੀ ਨਾਮਕ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਤਨ-ਮਨ ਪੱਖੋਂ 'ਭਾਰਤੀ ਬਾਂਡ' ਨੇ ਉਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ (ਹੁਣ ਉਤਰਾਂਚਲ) ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਬਸੇਰਾ ਬਣਾ ਲਿਆ ਤੇ ਮਸੂਰੀ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਤੀਹ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ—ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵੀ ਹਨ, ਕਹਾਣੀਆਂ ਵੀ ਤੇ ਨਾਵਲ ਵੀ। ਉਹ ਹਰ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ—ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚ ਬਾਲ, ਬਾਲਗ ਸਾਰੇ ਹੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ—ਲਈ ਲਿਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਨੌਜਵਾਨ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਆਵਰਣ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੁਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਆਤਮ-ਕਥਾ ਵਰਗੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਪਾਠਕ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਟੁੰਭਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਾਤਰ ਪਹਾੜ ਦੇ ਸਿੱਧੇ-ਸਾਦੇ ਲੋਕ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਉਹ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਹਨਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਭਰ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਹੈ।
ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਕਈ ਯੂਰਪੀਅਨ ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ 'ਰੂਮ ਆਨ ਦ ਰੂਫ' (ਛੱਤ 'ਤੇ ਕਮਰਾ) ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸਨ 1957 ਵਿਚ 'ਜਾਨ ਰਾਇਸ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਅਵਾਰਡ' ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਨ 1987 ਵਿਚ 'ਇੰਡੀਅਨ ਕਾਊਂਸਿਲ ਫਾਰ ਚਾਈਲਡ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ' ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਸਨ 1992 ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
=========================
 

ਕੇਨ ਚਾਚੂ : ਪਹਿਲੀ ਕਹਾਣੀ :---

ਕੇਨ ਚਾਚੂ  :   ਪਹਿਲੀ ਕਹਾਣੀ :--- 


ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਬੋਰਡਿੰਗ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਦਾਦੀ ਦੇ ਘਰ ਆਏ ਰਸਟੀ ਤੇ ਉਸਦੇ ਚਾਚੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨੋਕ-ਝੋਂਕ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਚਿੱਤਰਨ ਹੈ।

ਵਿਸ਼ਾ ਸੂਚੀ
 1. ਦਾਦੀ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਰਸੋਈ
 2. ਦਾਦੀ ਦੇ ਅਚਾਰ
 3. ਵਿਹਲੜ ਕੇਨ ਚਾਚੂ
 4. ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਦੀ ਨੌਕਰੀ
 5. ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੇ ਕਾਰ ਚਲਾਈ
 6. ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖੇਡੇ

1. ਦਾਦੀ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਰਸੋਈ

1. ਦਾਦੀ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਰਸੋਈ


ਦਾਦੀ ਦੀ ਰਸੋਈ ਓਨੀਂ ਵੱਡੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿੰਨੇ ਵੱਡੇ ਆਮ ਰਸੋਈਘਰ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਸੌਣ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਜਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਜਾਂ ਬੈਠਕ ਜਿੰਨੀ ਲੰਮੀ-ਚੌੜੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ—ਪਰ ਖਾਸੀ ਵੱਡੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਭੰਡਾਰ-ਘਰ ਬਣਿਆਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦਾਦੀ ਦੀ ਰਸੋਈ ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਅਦਭੁਤ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਵਿਚ ਬੜੀਆਂ ਹੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਸਨ। ਖਾਣ-ਪੀਣ ਲਈ ਵਧੀਆ ਤੇ ਸਵਾਦੀ ਖਾਣੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਬਾਬ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਚਾਕਲੇਟ ਵਾਲੀਆਂ ਮਠਿਆਈਆਂ ਤੇ ਖੰਡ-ਬਾਦਾਮ ਵਾਲੀਆਂ ਟਾਫੀਆਂ। ਮਿੱਠੀਆਂ ਚਟਨੀਆਂ ਤੇ ਅਚਾਰ-ਮੁਰੱਬੇ। ਗੁਲਾਬਜਾਮਨਾਂ, ਕੀਮੇ ਦੀਆਂ ਕਚੌਰੀਆਂ ਤੇ ਸਮੋਸੇ। ਸਿਓਆਂ ਵਾਲੇ ਸਮੋਸੇ, ਮਸਾਲੇਦਾਰ 'ਟਰਕੀ', ਮਸਾਲੇਦਾਰ ਮੁਰਗੀ। ਭਰਵੇਂ ਬੈਂਗਨ ਤੇ ਮਸਾਲੇਦਾਰ ਮੁਰਗੀ ਵਾਲਾ ਭਰਵਾਂ ਹੈਮ।
ਖਾਣੇ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ, ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ, ਦਾਦੀ ਦਾ ਕੋਈ ਮੁਕਾਬਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਜਿਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਰਹਿੰਦੇ ਸੀ, ਉਸਦਾ ਨਾਂ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਸੀ। ਇਹ ਅੱਜ ਵੀ ਹੈ। ਪਰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਬੜਾ ਫ਼ੈਲ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਹਲਚਲ ਤੇ ਭੀੜ-ਭੜਕਾ ਵੀ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਾਦੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਘਰ ਸੀ—ਵੱਡਾ ਸਾਰਾ ਪਰ ਬੇਤਰਤੀਬ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਣਿਆਂ ਬੰਗਲਾ, ਜਿਹੜਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਸੀ। ਬੰਗਲੇ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰੁੱਖ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਰੁੱਖ ਫਲਾਂ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਅੰਬ ਦੇ ਰੁੱਖ, ਲੀਚੀ ਦੇ ਰੁੱਖ, ਅਮਰੂਦ ਦੇ ਰੁੱਖ, ਕੇਲੇ ਤੇ ਪਪੀਤੇ ਦੇ ਰੁੱਖ, ਨਿੱਬੂਆਂ ਆਦਿ ਦੇ ਬੂਟੇ। ਉਸ ਬੰਗਲੇ ਵਿਚ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰੁੱਖ ਸਨ! ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਕਟਹਲ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਸਾਰਾ ਰੁੱਖ ਵੀ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਛਾਂ ਘਰ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।
 'ਧੰਨ ਹੈ ਉਹ ਘਰ, ਜਿਹਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ
 ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਬੁੱਢੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਠੰਢੀ-ਕੂਲੀ ਛਾਂ...'
ਦਾਦੀ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਅੱਜ ਵੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਨੇ ਮੈਨੂੰ। ਕਿੰਨੀਆਂ ਸੱਚੀਆਂ ਤੇ ਖਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ ਦਾਦੀ। ਉਹ ਘਰ ਬੜਾ ਸਖਦਾਈ ਸੀ, ਖਾਸ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੇ ਉਸ ਬਾਲ ਲਈ, ਜਿਸਨੂੰ ਭੁੱਖ ਬੜੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ।
ਜੇ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਦਾਦੀ ਦਾ ਕੋਈ ਸਾਨੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਖਾਣਸੂਰੇ ਯਾਨੀ ਪੇਟੂ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਮੁਕਾਬਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਮੈਂ ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਬੜਾ ਕਰਮਾਂਵਾਲਾ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਬੱਚੇ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਦਾਦੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਜਿਹੜੀ ਫਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਪਾਕ-ਵਿਦਿਆ ਵਿਚ ਮਾਹਰ ਹੋਵੇ—ਬਸ਼ਰਤੇ ਕਿ ਫਰਿਸ਼ਤੇ ਵੀ ਖਾਣਾ ਵਗ਼ੈਰਾ ਬਣਾਉਂਦੇ-ਖਾਂਦੇ ਹੋਣ।
ਹਰ ਸਾਲ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਬੋਰਡਿੰਗ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਘਰ ਆਉਂਦਾ, ਤਾਂ ਅਸਮ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਛੁੱਟੀਆਂ ਬਿਤਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਆਪਣੀ ਦਾਦੀ ਕੋਲ ਆ ਜਾਂਦਾ। ਅਸਮ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਚਾਹ ਦੇ ਇਕ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਮੈਨੇਜਰ ਸਨ। ਭਾਵੇਂ ਚਾਹ-ਬਾਗ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਬੜੀ ਮੌਜ਼-ਮਸਤੀ ਕਰੀਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੇ ਕਦੀ ਹੱਥੀਂ ਰਸੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਣਾਈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਇਕ ਰਸੋਈਆ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਿਹੜਾ ਮਟਰ-ਕਰੀ ਤਾਂ ਚੰਗੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਹੋਰ ਬਣਾਉਣਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਉਂਦਾ ਉਸਨੂੰ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਖਾਣੇ ਵਿਚ ਵੀ ਉਹੀ ਗੋਸ਼ਤ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਰੋਟੀ ਸੰਘੋਂ ਨਹੀਂ ਲੱਥਦੀ—ਖਾਸ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਉਸ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਹੀ ਗੋਸ਼ਤ ਕਿਵੇਂ ਚੰਗਾ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਜੀਭ ਨੂੰ ਭਾਂਤ-ਭਾਂਤ ਦੇ ਖਾਣਿਆਂ ਦਾ ਚਸਕਾ ਪੈ ਚੁੱਕਿਆ ਹੋਵੇ।
ਇਸ ਲਈ ਅੱਧੀਆਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਬਿਤਾਉਣ ਲਈ ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦਾਦੀ ਦੇ ਘਰ ਜਾਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।
ਦਾਦੀ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੀ ਖਿੜ-ਪੁੜ ਜਾਂਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਖਾਸਾ ਸਮਾਂ ਉਹ ਇਕੱਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਬਿਲਕੁਲ ਇਕੱਲੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦੇ...ਓਹਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਮਾਲੀ ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ਕਾਂਤ ਸੀ 'ਆਊਟ ਹਾਊਸ' ਯਾਨੀ ਨੌਕਰਾਂ-ਚਾਕਰਾਂ ਲਈ ਬਣੇ ਕੁਆਟਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਮਾਲੀ ਦਾ ਇਕ ਮੁੰਡਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ਸੀ ਮੋਹਨ। ਮੋਹਨ ਮੇਰੀ ਉਮਰ ਦਾ ਹੀ ਸੀ। ਫੇਰ, ਸੂਜੀ ਨਾਂ ਦੀ ਇਕ ਬਿੱਲੀ ਵੀ ਸੀ, ਜਿਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੀਲੀਆਂ ਤੇ ਚਮਕੀਲੀਆਂ ਸਨ। ਤੇ ਫੇਰ, ਸੰਕਰ ਜਾਤੀ (ਦੋਗਲਾ) ਦਾ ਇਕ ਕੁੱਤਾ ਵੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਾਰੇ 'ਕਰੇਜ਼ੀ' ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਸਦਾ ਇਹ ਨਾਂ ਇਸ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਘਰ ਦੇ ਚਾਰੇ-ਪਾਸੇ ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।
ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਉੱਥੇ ਇਕ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਵੀ ਸਨ—ਦਾਦੀ ਦੇ ਭਤੀਜੇ। ਜਦੋਂ ਕਦੀ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਛੁੱਟ ਜਾਂਦੀ (ਤੇ ਇੰਜ ਅਕਸਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ) ਜਾਂ ਜਦੋਂ ਵੀ ਮੇਰੀ ਦਾਦੀ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਬਣੇ ਖਾਣੇ ਛਕਣ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰੂਹ ਮਚਲਦੀ, ਉਹ ਝੱਟ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਆ ਡੇਰਾ ਲਾਉਂਦੇ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੱਚਾਈ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਦਾਦੀ ਕਦੇ ਇਕੱਲੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹੇ। ਫੇਰ ਵੀ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੀ ਖਿੜ-ਪੁੜ ਜਾਂਦੇ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਹਿੰਦੇ, “ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਲਈ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਣ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਕੋਈ ਤਾਂ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਲਈ ਬਣਾਵਾਂ।” ਹਾਲਾਂਕਿ ਦਾਦੀ ਦੀ ਬਿੱਲੀ, ਦਾਦੀ ਦਾ ਕੁੱਤਾ, ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਵੀ ਅਕਸਰ ਦਾਦੀ ਦੇ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦਾ ਰਸ ਮਾਣਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਚੰਗੇ ਰਸੋਈਏ ਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹੋ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਕੋਲ ਬਿਠਾਅ ਕੇ ਖੁਆਵੇ-ਪਿਆਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੁੰਡੇ ਬੜੇ ਜਿੰਦਾਦਿਲ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਤੇ ਨਵੇਂ ਤੋਂ ਨਵੇਂ ਖਾਣੇ ਨੂੰ ਵੀ ਚੱਖਣ-ਪਰਖਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ।
ਦਾਦੀ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਚੀਜ਼ ਬਣਾ ਕੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪਰੋਸਦੇ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਰਾਏ ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਜਾਣਨ ਲਈ ਵੀ ਉਤਸੁਕ ਰਹਿੰਦੇ ਤੇ ਫੇਰ ਮੈਂ ਜੋ ਕੁਝ ਕਹਿੰਦਾ ਉਸਨੂੰ ਇਕ ਕਾਪੀ ਵਿਚ ਨੋਟ ਕਰ ਲੈਂਦੇ। ਮੇਰੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਉਦੋਂ ਬੜੀਆਂ ਉਪਯੋਗੀ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਜਦੋਂ ਦਾਦੀ ਉਹੀ ਚੀਜ਼ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਰੋਸਦੇ।
“ਚੰਗੀ ਲੱਗੀ?” ਮੈਂ ਕੁਝ ਗਰਾਹੀਆਂ ਖਾ ਲੈਂਦਾ ਤਾਂ ਦਾਦੀ ਪੁੱਛਦੇ।
“ਹਾਂ, ਦਾਦੀ!”
“ਮਿੱਠੀ ਏ ਨਾ?”
“ਹਾਂ, ਦਾਦੀ!”
“ਬਹੁਤੀ ਮਿੱਠੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ, ਨਾ?”
“ਨਹੀਂ, ਦਾਦੀ!”
“ਹੋਰ ਲਏਂਗਾ?”
“ਹਾਂ, ਲਵਾਂਗਾ ਦਾਦੀ!”
“ਠੀਕ ਏ, ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਖਾ ਲੈ!”
“ਹੰਅ...”
ਤੰਦੂਰੀ ਬਤਖ਼ !
ਤੰਦੂਰੀ ਬਤਖ਼ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਦਾਦੀ ਪੂਰੇ ਮਾਹਰ ਸਨ।
ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਦਾਦੀ ਦੇ ਹੱਥ ਦੀ ਬਣੀ ਤੰਦੂਰੀ ਬਤਖ਼ ਖਾਧੀ ਤਾਂ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਵੀ ਉੱਥੇ ਡਟੇ ਹੋਏ ਸੀ।
ਰੇਲਵੇ ਗਾਰਡ ਦੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਉਹਨੀਂ ਦਿਨੀਂ ਹੀ ਛੁੱਟੀ ਸੀ ਤੇ ਅਗਲੀ ਨੌਕਰੀ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾਦੀ ਦੇ ਘਰ ਡੇਰਾ ਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਉੱਥੇ ਜਿੰਨੇ ਦਿਨ ਟਿਕੇ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸੀ ਤੇ ਉਦੋਂ ਤਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਟਲਦੇ ਜਦੋਂ ਤਕ ਦਾਦੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਹਿੰਦੇ।
ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੂੰ ਫੁੱਟੀ ਅੱਖ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸੁਹਾਉਂਦੇ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਕਹਿੰਦੇ ਕਿ ਮੁੰਡੇ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ। ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੈਥੋਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਇਕ ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਸੀ, ਦੂਜਾ ਦਾਦੀ ਹਰਦਮ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਪਾਦਰੀ ਦਾਸ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਤਾਂ ਸੌ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਬੱਚੇ ਸਨ।
ਉਂਜ ਤਾਂ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਵੀ ਪੂਰੇ ਚਟੋਰੇ ਸਨ ਤੇ ਮੇਰੇ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸੁਆਦੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲੱਪ-ਗੱੜਪੀਂ ਖਾਂਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਦਾਦੀ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਬਣੀ ਰਸੋਈ ਦੀ ਕਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦੇ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਮੈਂ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨਾਲ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਕੇ ਖੁਸ਼ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੇ ਤੰਦੂਰੀ ਬਤਖ਼ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਐਨਕ ਖਿਸਕ ਕੇ ਨੱਕ ਦੀ ਡੋਡੀ ਉੱਤੇ ਆ ਗਈ।
“ਹੁੰਅ...ਉਹੀ ਬਤਖ਼, ਮੇ ਆਂਟੀ?”
“ਕੀ ਮਤਲਬ, 'ਉਹੀ ਬਤਖ਼'?” ਦਾਦੀ ਕਹਿੰਦੇ, “ਪਿਛਲੇ ਮਹੀਨੇ ਤੂੰ ਆਇਆ ਸੀ, ਓਦੋਂ ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਬਤਖ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਖਵਾਈ।”
“ਮੇਰੇ ਕਹਿਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸੀ, ਮੇ ਆਂਟੀ,” ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਕਹਿੰਦੇ, “ਕਿ ਤੁਹਾਥੋਂ ਤਾਂ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਉਮੀਦ ਰਹਿੰਦੀ ਏ, ਨਾ!”
ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਪਲੇਟ ਭਰ ਕੇ ਬਤਖ਼ ਖਾਧੀ ਤੇ ਜਦੋਂ ਤਕ ਮੈਂ ਹੱਥ ਵਧਾਇਆ, ਉਹ ਵਾਹਵਾ ਬਤਖ਼ ਸਮੇਟ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਾ ਸੁੱਝਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸਿਓ ਦੀ ਸਾਸ ਆਪਣੀ ਪਲੇਟ ਵਿਚ ਉਲੱਦ ਲਈ। ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਤੰਦੂਰੀ ਬਤਖ਼ ਬੜੀ ਚੰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਏ...ਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਦਾਦੀ ਦੀ ਬਣਾਈ ਸਿਓ ਦੀ ਸਾਸ ਦੇ ਦੀਵਾਨੇ ਨੇ। ਬਸ, ਪਲੜਾ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਗਿਆ।
“ਆਪਣੇ ਮਾਂ-ਪਿਓ ਕੋਲ ਕਦੋਂ ਜਾ ਰਿਹਾ ਏਂ ਤੂੰ?” ਮੁਰੱਬੇ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਸਾਫ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੇ ਆਸ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ।
“ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਸਾਲ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਨਾ ਜਾਵਾਂ।” ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ, “ਤੇ ਚਾਚੂ! ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੂਜੀ ਨੌਕਰੀ ਕਦੋਂ ਮਿਲ ਰਹੀ ਏ?”
“ਓਅ, ਸੋਚਦਾਂ, ਹਾਲੇ ਇਕ-ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਆਰਾਮ ਕਰ ਲਵਾਂ...।”
ਭਾਂਡੇ ਵਗ਼ੈਰਾ ਧੋਣ-ਪੁੰਝਣ ਵਿਚ ਮੈਂ ਦਾਦੀ ਤੇ ਆਯਾ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ-ਖ਼ਸ਼ੀ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿਚ ਰੁੱਝੇ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਵਰਾਂਡੇ ਵਿਚ ਪਏ ਉਂਘਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਜਾਂ ਰੇਡੀਓ ਉੱਤੇ ਨਰਿਤ-ਸੰਗੀਤ ਸੁਣਦੇ ਰਹਿੰਦੇ।
“ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਤੈਨੂੰ ਕੈਸਾ ਲੱਗਦਾ ਏ?” ਇਕ ਦਿਨ ਦਾਦੀ ਨੇ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਦੀ ਪਲੇਟ ਵਿਚੋਂ ਹੱਡੀਆਂ ਕੁੱਤੇ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਵਿਚ ਪਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਕਾਸ਼! ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਚਾਚੂ ਹੁੰਦੇ,” ਮੈਂ ਕਿਹਾ।
“ਹਟ! ਐਨਾ ਮਾੜਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ। ਹਾਂ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਖਬਤੀ ਜ਼ਰੂਰ ਏ।”
“ਖਬਤੀ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਏ ਦਾਦੀ?”
“ਯਾਨੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਝੱਕੀ ਕਿਸਮ ਦਾ—'ਕਰੇਜ਼ੀ!'”
“ਪਰ ਸਾਡਾ ਕਰੇਜ਼ੀ ਘੱਟੋਘੱਟ ਘਰ ਦੇ ਇਰਦ-ਗਿਰਦ ਦੌੜਦਾ-ਭੱਜਦਾ ਤਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਏ,” ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਪਰ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਤੁਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਮੈਂ ਘੱਟ ਈ ਦੇਖਿਆ ਏ।”
ਪਰ ਇਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੀ ਦੇਖਿਆ।
ਮੋਹਨ ਤੇ ਮੈਂ, ਦੋਵੇਂ ਅੰਬ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠ ਬੰਟੇ ਖੇਡ ਰਹੇ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਅਹਾਤੇ ਵਿਚ ਦੌੜਦੇ ਆ ਰਹੇ ਨੇ ਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਦੀਆਂ ਮੱਖੀਆਂ ਦਾ ਝੁੰਡ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੋਇਆ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਹੁਰੀਂ ਸੇਮਲ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠ ਖੜ੍ਹੇ ਸਿਗਰਟ ਪੀ ਰਹੇ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਐਨ ਉੱਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਦੀਆਂ ਮੱਖੀਆਂ ਦਾ ਛੱਤਾ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਿਗਰਟ ਦੇ ਧੂੰਏਂ ਦੇ ਗੁਬਾਰ ਨੇ ਮੱਖਆਂ ਨੂੰ ਭੜਕਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਹ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਦੇ ਮਗਰ ਪੈ ਗਈਆਂ। ਬਸ, ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖ ਕੇ ਨੱਸੇ ਤੇ ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਠੰਢੇ ਯੱਖ ਪਾਣੀ ਦੇ ਟਬ ਵਿਚ ਵੜ ਗਏ। ਮੱਖੀਆਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਈ ਥਾਂ ਡੰਗ ਵੀ ਮਾਰੇ ਸਨ। ਸੋ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਤਕ ਬਿਸਤਰਾ ਮੱਲੀ ਰੱਖਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਆਯਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਰੇ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਖਾਣਾ ਦੇ ਜਾਂਦੀ।
“ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਸੀ—ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਐਨੀ ਤੇਜ਼ ਦੌੜ ਸਕਦੇ ਨੇ,” ਉਸ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹੀ।
ਦਾਦੀ ਬੋਲੇ, “ਕੁਦਰਤ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਮੀਂ-ਪੂਰਦੀ ਏ।”
“ਇਹ ਕਮੀਂ-ਪੂਰਦੀ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਏ, ਦਾਦੀ?”
“ਕਮੀਂ-ਪੂਰਦੀ ਯਾਨੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਘਾਟ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਕਸਰ ਪੂਰੀ ਕਰਨਾ...ਹੁਣ ਕਮ ਸੇ ਕਮ ਤੇਰੇ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੂੰ ਇਹ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗ ਈ ਗਿਆ ਏ ਕਿ ਉਹ ਭੱਜ-ਦੌੜ ਵੀ ਸਕਦਾ ਏ। ਕਿਓਂ, ਹੈ ਨਾ ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਗੱਲ!”
--- --- ---

2. ਦਾਦੀ ਦੇ ਅਚਾਰ

2. ਦਾਦੀ ਦੇ ਅਚਾਰ



ਦਾਦੀ ਜਦੋਂ ਕਦੀ ਵਨੀਲਾ ਜਾਂ ਚਾਕਲੇਟ ਵਾਲੀ ਮਠਿਆਈ ਬਣਾਉਂਦੇ, ਮੈਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਕਿ 'ਥੋੜ੍ਹੀ ਮਾਲੀ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਮੋਹਨ ਨੂੰ ਵੀ ਦੇ ਆ।'
ਮੋਹਨ ਲਈ ਤੰਦੂਰੀ ਬਤਖ਼ ਜਾਂ ਚਿਕਨ-ਕਰੀ ਲੈ ਜਾਣ ਦੀ ਕੋਈ ਤੁਕ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਾਲੀ ਦੇ ਘਰ ਕੋਈ ਮਾਸ-ਮੱਛੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਖਾਂਦਾ। ਪਰ ਮੋਹਨ ਨੂੰ ਮਠਿਆਈ ਚੰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ—ਖਾਸ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਗੁਲਾਬ-ਜਾਮਨ, ਰਸਗੁੱਲੇ, ਜਲੇਬੀਆਂ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚ ਖ਼ੁਬ ਦੁੱਧ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਫੇਰ ਦਾਦੀ ਦੇ ਹੱਥ ਦੀ ਬਣੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਮਠਿਆਈ ਤਾਂ ਉਹ ਬੜੇ ਚਾਅ ਨਾਲ ਖਾਂਦਾ ਸੀ।
ਅਕਸਰ ਅਸੀਂ ਕਟਹਲ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੇ ਟਾਹਣਾ ਉੱਤੇ ਜਾ ਬੈਠਦੇ ਤੇ ਮਠਿਆਈ ਜਾਂ ਪਿਪਰਮਿੰਟ ਜਾਂ ਲਿਸਲਿਸੀ-ਪਿਲਪਿਲੀ ਟਾਫੀ ਦੇ ਚਟਖਾਰੇ ਲੈਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਕਟਹਲ ਅਸੀਂ ਖਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦੇ। ਹਾਂ, ਉਸਦੀ ਸਬਜ਼ੀ-ਭਾਜੀ ਬਣਦੀ ਜਾਂ ਅਚਾਰ ਪੈਂਦਾ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਸ਼ੌਕ ਨਾਲ ਖਾਂਦੇ। ਪਰ ਕਟਹਲ ਦੇ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਦਾ ਬੜਾ ਮਜ਼ਾ ਆਉਂਦਾ। ਕੁਝ ਬੜੇ ਅਦਭੁਤ ਜੀਵ ਵੀ ਉਸ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸੀ—ਕਾਟੋਆਂ, ਫਲਾਹਾਰੀ-ਚਮਗਿੱਦੜ ਤੇ ਤੋਤੇ-ਤੋਤੀ ਦਾ ਜੋੜਾ। ਕਾਟੋਆਂ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਹਿਲ-ਮਿਲ ਗਈਆਂ ਸੀ ਤੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਸਾਡੇ ਹੱਥੋਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲੈ ਕੇ ਖਾਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦਾਦੀ ਦੀ ਚਾਕਲੇਟ ਵਾਲੀ ਮਠਿਆਈ ਬੜੀ ਚੰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ। ਇਕ ਨਿੱਕੀ ਕਾਟੋ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਜੇਬ ਵਿਚ ਵੜ ਕੇ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲੈਂਦੀ ਕਿ ਕਿਤੇ ਮੈਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਲੁਕਾਅ ਕੇ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਰੱਖੀ ਹੋਈ।
ਮੋਹਨ ਤੇ ਮੈਂ, ਦੋਵੇਂ ਬਗ਼ੀਚੇ ਦੇ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੇ ਸੀ, ਤੇ ਜੇ ਦਾਦੀ ਸਾਨੂੰ ਲੱਭਣ ਨਿਕਲਦੇ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਗਲੇ ਵਰਾਂਡੇ ਵਿਚੋਂ, ਘਰ ਦੇ ਨਾਲ ਵਾਲੀ ਰਸੋਈ ਵਿਚੋਂ ਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਘਰ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਵਾਲੇ ਗੁਸਲਖਾਨੇ ਦੀ ਬਾਰੀ ਵਿਚੋਂ ਸਾਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰਦੇ। ਉੱਥੇ ਚਾਰੇ-ਪਾਸੇ ਰੁੱਖ ਹੀ ਰੁੱਖ ਸਨ ਤੇ ਜਦੋਂ ਆਸੀਂ ਦਾਦੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦਿੰਦੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਪਤਾ ਲਾਉਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿਸ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਹਾਂ। ਕਦੀ-ਕਦੀ ਹੁੰਦਾ ਇਹ ਕਿ ਜਿਸ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਅਸੀਂ ਬੈਠੇ ਹੁੰਦੇ, 'ਕਰੇਜ਼ੀ' ਉਸਦੇ ਹੇਠਾਂ ਆ ਕੇ ਭੌਂਕਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਤੇ ਸਾਡਾ ਭੇਤ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਂਦਾ।
ਜਦੋਂ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਫਲ ਤੋੜਨ ਦਾ ਮੌਸਮ ਆਉਂਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਕੰਮ ਮੋਹਨ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਅੰਬ ਤੇ ਲੀਚੀ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਪੱਕ ਕੇ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਹਨੀਂ ਦਿਨੀਂ ਮੈਂ ਬੋਰਡਿੰਗ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸੋ ਮੈਂ ਫਲ ਤੋੜਨ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵੰਡਾ ਸਕਦਾ। ਪਪੀਤਾ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਪੱਕਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਪਪੀਤੇ ਦੇ ਬੂਟੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦਾ ਤਣਾ ਪਤਲਾ ਤੇ ਲਚਕੀਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਪੀਤੇ ਦੇ ਫਲ ਤੋੜਨ ਲਈ ਲੰਮੀਂ ਢਾਂਗੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਜੁੱਪ ਲੈਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਮੋਹਨ ਅਚਾਰ ਵਗ਼ੈਰਾ ਪਾਉਣ ਵਿਚ ਦਾਦੀ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਦਾਦੀ ਦੇ ਅਚਾਰ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਧੁੰਮਾਂ ਸਨ। ਤੇਲ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਅੰਬ ਦਾ ਅਚਾਰ ਦੇਖ ਕੇ ਤਾਂ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੀਆਂ ਲਾਲਾਂ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀਆਂ। ਨਿੰਬੂ ਦਾ ਤਿੱਖਾ ਅਚਾਰ ਵੀ ਲੋਕੀ ਬੜਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਲਗਮ, ਗਾਜਰ, ਫੁੱਲਗੋਭੀ, ਮਿਰਚ ਤੇ ਦੂਜੇ ਫਲਾਂ ਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੇ ਅਚਾਰ ਪਾਉਣ ਵਿਚ ਦਾਦੀ ਓਨੇਂ ਹੀ ਮਾਹਰ ਸਨ। ਜਲਕੁੰਭੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਟਹਲ ਤਕ—ਮਤਲਬ ਇਹ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਅਚਾਰ ਪਾਉਣ ਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਦਾਦੀ ਮਾਹਰ ਸਨ। ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੂੰ ਅਚਾਰ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਦਾਦੀ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਚਾਰ ਪਾਉਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ।
ਮਿੱਠੀ ਚਟਨੀ ਤੇ ਸਾਸ ਵਗ਼ੈਰਾ ਮੈਨੂੰ ਬੜੇ ਪਸੰਦ ਸਨ, ਪਰ ਮੈਂ ਅਚਾਰ ਵੀ ਸ਼ੌਕ ਨਾਲ ਖਾਂਦਾ ਸੀ, ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਮਿਰਚ ਮਸਾਲੇ ਵਾਲੇ ਤਿੱਖੇ ਅਚਾਰ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਸਨ।
ਇਕ ਵਾਰੀ ਸਰਦੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ, ਜਦੋਂ ਦਾਦੀ ਕੋਲ ਪੈਸਿਆਂ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਕਮੀ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੇ ਮੋਹਨ ਨੇ ਘਰ-ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਚਾਰ ਵੇਚੇ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਦਾਦੀ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਪਾਲਤੂ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਨੂੰ ਖੁਆਉਂਦੇ-ਪਿਆਉਂਦੇ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਬਹੁਤੀਆਂ ਧਨੱਡ ਔਰਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਮਕਾਨ ਤਾਂ ਦਾਦਾ ਜੀ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰ ਛੱਡ ਗਏ ਸਨ, ਪਰ ਬੈਂਕ ਵਿਚ ਰੁਪਿਆ ਬਹੁਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅੰਬ ਦੀ ਫਸਲ ਤੋਂ ਹਰ ਸਾਲ ਉਹਨੂੰ ਖਾਸੀ ਆਮਦਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਤੇ ਰੇਲਵੇ ਵੱਲੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਸੀ। (ਦਾਦਾ ਜੀ ਇਸ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਪਹਿਲੋਂ-ਪਹਿਲ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਤਕ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਲਿਆਉਣ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੁੱਢਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸਨ)। ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਦਾਦੀ ਦੀ ਆਮਦਨ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਕਦੀ ਮੈਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਨਿਰਾਲਾ ਕਿਉਂ ਲੱਗਦਾ ਸੀ—ਬਸ, ਇਕ ਅੱਧੀ ਚੀਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਉਸ ਵਿਚ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਮਿੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਦਾਦੀ ਦੀ ਪਾਕ-ਕ੍ਰਿਆ ਦਾ ਹੀ ਕਮਾਲ ਸੀ ਕਿ ਸਾਧਾਰਨ-ਜਿਹਾ ਭੋਜਨ ਵੀ ਦਾਵਤ ਦਾ ਮਜ਼ਾ ਦੇ ਦੇਂਦਾ ਸੀ।
ਦਾਦੀ ਦੇ ਅਚਾਰ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਵੇਚਣ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਸ਼ਰਮ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦੀ। ਬਲਕਿ, ਇਸ ਵਿਚ ਤਾਂ ਮਜ਼ਾ ਹੀ ਮਜ਼ਾ ਸੀ। ਮੋਹਨ ਤੇ ਮੈਂ ਅਚਾਰ ਦੀਆਂ ਬੋਤਲਾਂ, ਸ਼ੀਸ਼ੀਆਂ ਟੋਕਰੀ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲ ਪੈਂਦੇ ਤੇ ਘਰ-ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਚਦੇ।
ਸੜਕ ਦੇ ਉਸ ਪਾਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਮੇਜਰ ਕਲਾਰਕ ਸਾਡੇ ਪਹਿਲੇ ਗਾਹਕ ਸਨ। ਮੇਜਰ ਕਲਾਰਕ ਦੇ ਵਾਲ ਲਾਲ-ਲਾਲ ਸਨ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਚਮਕੀਲੀਆਂ ਨੀਲੀਆਂ, ਤੇ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖਿੜੇ-ਖਿੜੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।
“ਉਸ ਵਿਚ ਕੀ ਏ, ਰਸਟੀ?” ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਜੀ, ਅਚਾਰ!”
“ਅਚਾਰ! ਤੂੰ ਖ਼ੁਦ ਪਾਉਂਦਾ ਏਂ?”
“ਜੀ, ਨਹੀਂ। ਮੇਰੇ ਦਾਦੀ ਜੀ ਪਾਉਂਦੇ ਨੇ। ਅਸੀਂ ਵੇਚਣ ਆਏ ਆਂ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਚ ਕੇ ਅਸੀਂ ਵੱਡੇ-ਦਿਨ (ਕ੍ਰਿਸਮਿਸ) ਲਈ 'ਟਰਕੀ' ਖ਼ਰੀਦਾਂਗੇ।”
“ਮਿਸਿਜ ਬਾਂਡ ਦੇ ਅਚਾਰ, ਅਹਾ! ਚੰਗਾ ਏ, ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰਾ ਘਰ ਈ ਪੈਂਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਆਂ ਤੇਰੀ ਟੋਕਰੀ ਵਿੰਹਦੇ-ਵਿੰਹਦੇ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਏਗੀ। ਬੇਟਾ, ਤੇਰੀ ਦਾਦੀ ਨਾਲੋਂ ਅੱਛਾ ਅਚਾਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਅੱਜ ਫੇਰ ਕਹਿੰਦਾ ਆਂ। ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ, ਜਿੱਥੇ ਵਧੀਆ ਤੇ ਲੱਜਤਦਾਰ ਖਾਣੇ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਵੈਸੇ ਈ ਕਮੀਂ ਏਂ, ਤੇਰੀ ਦਾਦੀ ਤਾਂ ਸਮਝੋ ਉਪਰ ਵਾਲੇ ਦਾ ਵਰਦਾਨ ਏਂ। ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਗਈ ਏ, ਇਸ ਲਈ ਥੋੜ੍ਹਾ ਤਸੱਲੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਪਿਆਂ, ਸਮਝਿਆ...! ਕੀ-ਕੀ ਏ ਇਸ ਵੇਲੇ ਤੇਰੇ ਕੋਲ? ਜ਼ਰੂਰ ਮਿਰਚਾਂ ਦਾ ਅਚਾਰ ਵੀ ਹੋਏਗਾ! ਤੇਰੀ ਦਾਦੀ ਜਾਣਦੀ ਏ, ਮਿਰਚ ਦਾ ਅਚਾਰ ਮੈਨੂੰ ਬੜਾ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਏ। ਤੇਰੀ ਟੋਕਰੀ 'ਚ ਜੇ ਮਿਰਚਾਂ ਦਾ ਅਚਾਰ ਨਾ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਬੜਾ ਬੁਰਾ ਲੱਗੇਗਾ।”
ਸੱਚੀਂ, ਟੋਕਰੀ ਵਿਚ ਲਾਲ ਮਿਰਚਾਂ ਦੇ ਅਚਾਰ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ੀਸ਼ੀਆਂ ਸਨ। ਮੇਜਰ ਕਲਾਰਕ ਨੇ ਤਿੰਨੇ ਖ਼ਰੀਦ ਲਈਆਂ।
ਉੱਥੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਅਸੀਂ ਮਿਸ ਕੇਲਨਰ ਦੇ ਘਰ ਗਏ। ਮਿਸ ਕੇਲਨਰ ਮਿਰਚ-ਮਸਾਲੇ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕਤਈ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਕੋਲ ਅਚਾਰ ਵੇਚਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਹੀ ਵਿਅਰਥ ਸੀ। ਪਰ ਮਿਸ ਕੇਲਨਰ ਨੇ ਸਿਰਕੇ ਵਾਲਾ ਅਦਰਕ ਖ਼ਰੀਦ ਲਿਆ। ਫੇਰ ਮੈਨੂੰ ਉਸਨੇ ਇਕ ਛੋਟੀ-ਜਿਹੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ-ਪੁਸਤਕ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਕਦੀ ਮੈਂ ਮਿਸ ਕੇਲਨਰ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ-ਪੁਸਤਕ ਜ਼ਰੂਰ ਦਿੰਦੀ ਸੀ ਤੇ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਹੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।
ਅੱਗੇ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਡਾਕਟਰ ਦੱਤ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਜਿਹੜੇ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਇੰਚਾਰਜ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਿੰਬੂ ਦੇ ਅਚਾਰ ਦੀਆਂ ਕਈ ਸ਼ੀਸ਼ੀਆਂ ਖ਼ਰੀਦੀਆਂ। ਬੋਲੇ ਕਿ 'ਨਿੰਬੂ ਦਾ ਅਚਾਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜਿਗਰ ਲਈ ਬੜਾ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਏ।' ਸੜਕ ਦੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਮੋਟਰ-ਗੈਰਾਜ ਦੇ ਮਾਲਕ ਮਿਸਟਰ ਹਰੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਜਿਹੜੇ ਨਵੀਂਆਂ ਕਾਰਾਂ ਵੇਚਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿਰਕੇ ਵਾਲੇ ਪਿਆਜ ਦੀਆਂ ਦੋ ਸ਼ੀਸ਼ੀਆਂ ਖ਼ਰੀਦੀਆਂ ਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਸਹਿਤ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਗਲੇ ਮਹੀਨੇ ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਸ਼ੀਸ਼ੀਆਂ ਹੋਰ ਦੇ ਜਾਈਏ।
ਵਾਪਸ ਘਰ ਪਹੁੰਚਦੇ-ਪਹੁੰਚਦੇ ਸਾਡੀ ਟੋਕਰੀ ਅਕਸਰ ਖਾਲੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਤੇ ਅਸੀਂ ਜਾ ਕੇ ਦਾਦੀ ਦੀ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਵੀਹ-ਤੀਹ ਰੁਪਏ ਰੱਖ ਦਿੰਦੇ। ਓਹਨੀਂ ਦਿਨੀਂ ਐਨੇ ਰੁਪਈਆਂ ਵਿਚ 'ਟਰਕੀ' ਆ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਕ੍ਰਿਸਮਿਤ ਤਕ ਉੱਥੇ ਡਟੇ ਰਹੇ ਤੇ ਵਧੇਰੇ 'ਟਰਕੀ' ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਢਿੱਡ ' ਗਈ।
“ਹੁਣ ਤਾਂ ਨੌਕਰੀ ਲੱਭ ਲੈ ਤੂੰ!” ਦਾਦੀ ਨੇ ਇਕ ਦਿਨ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
“ਦੇਹਰਾਦੂਨ 'ਚ ਨੌਕਰੀਆਂ ਕਿੱਥੇ ਧਰੀਆਂ ਨੇ!” ਕੇਨ ਚਾਚਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲੇ।
“ਕੀ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਏਂ? ਤੂੰ ਕਦੀ ਕੋਈ ਨੌਕਰੀ ਲੱਭੀ ਈ ਨਹੀਂ! ਕੀ ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਥੇ ਈ ਪਿਆ ਰਹੇਂਗਾ? ਤੇਰੀ ਭੈਣ ਐਮਿਲੀ ਲਖਨਊ 'ਚ ਸਕੂਲ ਦੀ ਹੈਡਮਿਸਟਰੈਸ ਏ। ਉਸ ਕੋਲ ਚਲਾ ਜਾ। ਉਸਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੀ 'ਡਾਰਮਿਟਰੀ' (ਸਕੂਲ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸੌਣ ਵਾਲਾ ਵੱਡਾ ਹਾਲ) ਦੇ ਨਿਗਰਾਣ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਦੇ ਸਕਦੀ ਏ।”
“ਛੀ-ਛੀ!” ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਬੋਲੇ, “ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇਹ ਐ ਆਂਟੀ ਕਿ ਤੂੰ ਖ਼ੁਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਕਿ ਮੈਂ ਡਾਰਮਿਟਰੀ ਵਰਗੀ ਜਗ੍ਹਾ ਚਾਲ੍ਹੀ-ਪੰਜਾਹ ਝੱਲ-ਵਲੱਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਸਿਰ-ਖਪਾਈ ਕਰਾਂ।”
“ਝੱਲ-ਵਲੱਲੇ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਏ?”  ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਚੁੱਪ ਰਹਿ!” ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਤੁੜ੍ਹਕੇ।
“ਝੱਲ-ਵਲੱਲੇ ਦਾ ਅਰਥ ਏ ਸਨਕੀ।”
“ਏਨੇ ਭਾਰੀ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਸਨਕੀ ਹੁੰਦਾ ਏ!” ਮੈਂ ਉਲਾਂਭੇ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਹਾ, “ਇਸ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਸਿੱਧਾ ਅਸੀਂ 'ਸਨਕੀ' ਈ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਦਿੰਦੇ। ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਇਕ ਸਨਕੀ 'ਕਰੇਜ਼ੀ' ਏ, ਤੇ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਵੀ ਤਾਂ ਸਨਕੀ ਨੇ।”
ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੇ ਮੇਰਾ ਕੰਨ ਮਰੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਦਾਦੀ ਬੋਲੀ, “ਤੇਰਾ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਸਨਕੀ ਨਹੀਂ...। ਖ਼ਬਰਦਾਰ, ਜੇ ਕਦੀ ਅਜਿਹੀ ਗੱਲ ਮੂੰਹੋਂ ਕੱਢੀ! ਹਾਂ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਆਲਸੀ ਜ਼ਰੂਰ ਏ।”
“ਤੇ ਖਬਤੀ ਵੀ!” ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਸੁਣਦੇ ਆਂ, ਉਹ ਖਬਤੀ ਵੀ ਨੇ।”
“ਕਿਹੜਾ ਕਹਿੰਦਾ ਏ, ਮੈਂ ਖਬਤੀ ਆਂ!” ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਹਿਰਖ ਕੇ ਬੋਲੇ।
“ਮਿਸ ਲੇਸਲੀ ਕਹਿੰਦੀ ਏ!” ਮੈਂ ਝੂਠ-ਮੂਠ ਉਸਦਾ ਨਾਂ ਲੈ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਮਿਸ ਲੇਸਲੀ ਉੱਤੇ ਮੁਗਧ ਨੇ, ਜਿਹੜੀ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਦੇ ਫ਼ੈਸ਼ਨ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਬਿਊਟੀ ਪਾਰਲਰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਸੀ।
“ਤੇਰੀ ਗੱਲ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ!” ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਬੋਲੇ, “ਫੇਰ ਵੀ, ਕਦੋਂ ਮਿਲੀ ਸੀ ਮਿਸ ਲੇਸਲੀ ਤੈਨੂੰ?”
“ਪਿਛਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਪੁਦੀਨੇ ਦੀ ਚਟਨੀ ਦੀ ਸ਼ੀਸ਼ੀ ਵੇਚੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਮਿਸ ਲੇਸਲੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੂੰ ਪੁਦੀਨੇ ਦੀ ਚਟਨੀ ਚੰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਏ। ਪਰ ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ—ਇਹ ਚਟਨੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਮਿਸਟਰ ਹਾਉਫਟਨ ਲਈ ਖ਼ਰੀਦੀ ਏ, ਜਿਹੜੇ ਮੈਨੂੰ ਕਲ੍ਹ ਸਿਨੇਮਾ ਦਿਖਾਉਣ ਲੈ ਜਾ ਰਹੇ ਨੇ।”
--- --- ---

3. ਵਿਹਲੜ ਕੇਨ ਚਾਚੂ

3. ਵਿਹਲੜ ਕੇਨ ਚਾਚੂ



ਹੈਰਾਨੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੂੰ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਦੇ ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨੀਂ ਸਥਾਨ ਦਿਖਾਉਣ ਦੀ ਪਾਰਟ-ਟਾਈਮ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲ ਗਈ ਸੀ।
ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨੀ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿਚ ਨਦੀ-ਕਿਨਾਰੇ ਇਕ ਕਿਲਾ ਸੀ, ਸੋਲਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਇਕ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ ਸੀ, ਤੇ ਨਾਲੇ ਦਸ ਕੁ ਮੀਲ ਦੇ ਫ਼ਾਸਲੇ ਉੱਤੇ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਢਲਵਾਨ ਉੱਤੇ ਗੰਧਕ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਝਰਨੇ ਸਨ।
ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਤਿੰਨ ਅਮਰੀਕੀ ਜੋੜਿਆਂ ਯਾਨੀ ਛੇ ਘੁਮਕੜਾਂ ਨੂੰ ਗੰਧਕ ਵਾਲੇ ਝਰਨੇ ਦਿਖਾਉਣ ਲੈ ਜਾ ਰਹੇ ਨੇ। ਦਾਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਆਖ਼ਰ, ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਕਿਸੇ ਕੰਮ-ਧੰਦੇ ਤੇ ਤਾਂ ਲੱਗੇ! ਦਾਦੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੈਮ ਸੈਂਡਵਿਚ, ਘਰ ਦੇ ਬਣੇ ਬਿਸਕੁਟ ਤੇ ਦਰਜਨ ਕੁ ਸੰਤਰਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਇਕ ਟੋਕਰੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਸਾਮਾਨ ਇਕ ਦਿਨ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਲਈ ਕਾਫੀ ਸੀ।
ਗੰਧਕ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਝਰਨੇ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਤੋਂ ਕੁਲ ਦਸ ਮੀਲ ਦੇ ਫ਼ਾਸਲੇ ਉੱਤੇ ਸਨ, ਪਰ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਤਕ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੋਏ।
ਜਦੋਂ ਵਾਪਸ ਆਏ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦੇਖਣ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਮੈਲੇ-ਚਿੱਕੜ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੇ ਲੰਗਾਰ ਲੱਥੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਵੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਸਿਰ ਦਾ ਗੰਜ ਤੇਜ਼ ਧੁੱਪ ਕਾਰਨ ਲਾਲ-ਸੁਰਖ ਹੋਇਆ-ਹੋਇਆ ਸੀ।
“ਅਹਿ ਤੂੰ ਕੀ ਹਾਲ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਏ?” ਦਾਦੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਵਰਾਂਡੇ ਵਿਚ ਰੱਖੀ ਕੁਰਸੀ ਉੱਤੇ ਢਹਿ ਪਏ, “ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਜਾਨ ਨਿਕਲੀ ਜਾ ਰਹੀ ਏ, ਆਂਟੀ, ਕੁਛ ਖਾਣ ਨੂੰ ਦਿਓ।”
“ਜਿਹੜਾ ਸਮਾਨ ਲੈ ਕੇ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸਦਾ ਕੀ ਬਣਿਆਂ?”
“ਅਸੀਂ ਸੱਤ ਜਣੇ ਸੀ, ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਈ ਸਭ ਮੁੱਕ-ਮੱਕ ਗਿਆ।”
“ਖ਼ੈਰ, ਇਕ ਦਿਨ ਲਈ ਈ ਤਾਂ ਸੀ। ਤੂੰ ਤਾਂ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਗੰਧਕ ਦੇ ਝਰਨੇ ਦਿਖਾਉਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਏਂ!”
“ਹਾਂ, ਉੱਥੇ ਈ ਤਾਂ ਜਾ ਰਹੇ ਸੀ!” ਕੇਨ ਚਾਚਾ ਬੋਲੇ, “ਪਰ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇ ਈ ਨਹੀਂ। ਪਹਾੜੀਆਂ 'ਚ ਈ ਭਟਕ ਗਏ।”
“ਪਹਾੜੀਆਂ 'ਚ ਕਿੰਜ ਭਟਕ ਗਏ? ਸਿੱਧੇ, ਨਦੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਘਾਟੀ 'ਚ ਜਾਣਾ ਸੀ...ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਏਂ, ਤੂੰ ਗਾਈਡ ਸੀ ਤੇ ਉੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਜਾ ਚੁੱਕਿਆ ਏਂ।”
“ਜਾਣਦਾ ਆਂ!” ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਕੱਚੇ-ਜਿਹੇ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲੇ, “ਪਰ ਰਸਤਾ ਈ ਭੁੱਲ ਗਿਆ...ਯਾਨੀ ਘਾਟੀ ਈ ਭੁੱਲ ਗਿਆ। ਮੇਰਾ ਮਤਲਬ ਏ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗ਼ਲਤ ਘਾਟੀ ਵਿਚ ਲੈ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਇਹੀ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਨਦੀ ਦੇ ਅਗਲੇ ਮੋੜ 'ਤੇ ਝਰਨੇ ਹੋਣਗੇ, ਪਰ ਇਹ ਉਹ ਨਦੀ ਈ ਨਹੀਂ ਸੀ...ਸੋ, ਅਸੀਂ ਤੁਰਦੇ ਗਏ, ਤੁਰਦੇ ਗਏ ਤੇ ਤੁਰਦੇ-ਤੁਰਦੇ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿਚ ਜਾ ਨਿਕਲੇ। ਤੇ ਉਦੋਂ ਮੈਂ ਹੇਠਾਂ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਗ਼ਲਤ ਘਾਟੀ 'ਚ ਆ ਨਿਕਲੇ ਆਂ। ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਛਾਂ 'ਚ ਰਾਤ ਬਿਤਾਈ, ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ। ਬੜੀ ਠੰਢ ਸੀ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਮਨਸੂਰੀ ਵਾਲੇ ਛੋਟੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵਾਂਗੇ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਦੇਖਿਆ ਗ਼ਲਤ ਰਸਤਾ ਫੜ੍ਹ ਲਿਆ ਏ ਤੇ ਕੈਂਪਟੀ ਜਾ ਨਿਕਲੇ...ਉੱਥੋਂ ਪੈਦਲ ਤੁਰ ਕੇ ਅਸੀਂ ਮੋਟਰ ਵਾਲੀ ਸੜਕ 'ਤੇ ਆਏ ਤੇ ਉੱਥੋਂ ਬੱਸ ਫੜ੍ਹੀ।”
ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੂੰ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਪਾਉਣ ਵਿਚ ਮੈਂ, ਦਾਦੀ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਫੇਰ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਲਈ ਅਸੀਂ ਪਿਆਜ਼ ਦਾ ਸੂਪ ਬਣਾਇਆ, ਤਾਕਿ ਪੀ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤਾਕਤ ਮਿਲੇ। ਮੈਂ ਟਰੇ ਵਿਚ ਸ਼ੋਰਬਾ ਰੱਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਲੈ ਗਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੂੰਹ ਬਣਾਇਆ, ਫੇਰ ਹੋਰ ਫਰਮਾਇਸ਼ ਕੀਤੀ।
ਦੋ ਦਿਨ ਤਕ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਪਸਰੇ ਰਹੇ। ਆਯਾ ਤੇ ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਕੁਝ ਖਾਣ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੇ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਇਸ ਸਭ ਦਾ ਰੱਤੀ ਭਰ ਵੀ ਅਹਿਸਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮੰਨਿਆਂ! ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਕੁਝ ਚਾਚੂ ਹੁੰਦੇ ਹੀ ਇਹੋ-ਜਿਹੇ ਨੇ...ਕਦੀ ਸਿਆਣੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
“ਖ਼ੂਬ ਡਟ ਕੇ ਖਾਹ, ਪਰ ਤੂੰਨ ਤੂੰਨ ਕੇ ਨਾ ਖਾਵੀਂ!” ਇਹ ਗੱਲ ਦਾਦੀ ਅਕਸਰ ਮੈਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। “ਚੰਗਾ ਭੋਜਨ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾ ਵਰਦਾਨ ਹੁੰਦਾ ਏ, ਤੇ ਦੂਜੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਰਦਾਨ ਵਾਂਗ, ਇਸਦੀ ਵੀ ਗ਼ਲਤ ਵਰਤੋਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਏ।”
ਦਾਦੀ ਨੇ ਰਸੋਈ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਲਕੋਕਤੀਆਂ ਜਾਂ ਕਹਾਵਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਪਿੰਨ ਲਾ ਕੇ ਰਸੋਈ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਟੰਗ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਸੂਚੀ ਐਨੀ ਉਚਾਈ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਨਾ ਸਕਾਂ ਤੇ ਐਨੀ ਨੀਵੀਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਦੀ ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਪਵੇ।
ਕੁਝ ਲਕੋਕਤੀਆਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਨ...:
ਹਾਲਕਾ ਭੋਜਨ ਖਾਣ ਨਾਲ ਉਮਰ ਵਧਦੀ ਹੈ।
ਖਾਲੀ ਪਲੇਟ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇਕ ਬੁਰਕੀ ਪਰੋਸਨੀਂ ਚੰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਹਰ ਕੰਮ ਲਈ ਮੁਹਾਰਤ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਦਲੀਆ ਬਣਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਵੀ।
ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਐਨਾ ਨਹੀਂ ਖ਼ੂਭ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਉਹ ਸੋਚਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਵੇ।
ਬਾਹਰਲੇ ਹਲਵੇ-ਮੰਡੇ ਨਾਲੋਂ, ਘਰ ਦੀ ਰੁੱਖੀ-ਸੁੱਕੀ, ਦਾਲ-ਰੋਟੀ ਚੰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਚੰਗੇ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਤੀਖਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਨਿਰਮਲ।
ਧਿਆਨ ਰੱਖੋ ਕਿ ਤੁਹਾਡੀ ਚਟੋਰੀ ਜੀਭ ਕਿਧਰੇ ਤੁਹਾਡਾ ਗਲ਼ਾ ਨਾ ਫਸਾ ਦਵੇ।
ਇਕ ਦਿਨ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਜਦੋਂ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਚੀਕ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਾਲ ਝੜਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਨੇ ਤੇ ਗੰਜ ਵੱਧਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦਾਦੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਨੁਸਖਿਆਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਦੇਖ ਕੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਗੰਜੇਪਨ ਦੀ ਇਕ ਦਵਾਈ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸਫਲ ਪ੍ਰਯੋਗ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਕਰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਇਹ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲੋਸ਼ਨ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਬਰਾਂਡੀ ਵਿਚ ਖੀਰਾ ਸੋਖ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕੇਨ ਚਾਚਾ ਬੋਲੇ, “ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਵਰਤ ਕੇ ਦੇਖਾਂਗਾ।”
ਦਾਦੀ ਨੇ ਇਕ ਹਫ਼ਤੇ ਤਕ ਬਰਾਂਡੀ ਵਿਚ ਖੀਰਾ ਭਿਓਂ ਕੇ ਰੱਖਿਆ। ਫੇਰ ਬੋਤਲ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੂੰ ਫੜਾ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਹਦਾਇਤ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਸਵੇਰੇ ਸ਼ਾਮੀਂ ਲੋਸ਼ਨ ਆਪਣੇ ਗੰਜ ਉੱਤੇ ਲਾਵੀਂ।
ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਦਾਦੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਗਏ, ਤਾਂ ਕੀ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਬੋਤਲ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਖੀਰੇ ਪਏ ਨੇ। ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੇ ਸਾਰੀ ਬਰਾਂਡੀ ਪੀ ਲਈ ਸੀ।
ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਸੀਟੀ ਵਜਾਉਣੀ ਚੰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ।
ਵਿਹਲੜ ਤਾਂ ਹੈ ਈ ਸਨ। ਜੇਬਾਂ ਵਿਚ ਹੱਥ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰ-ਅੰਦਰ, ਬਗ਼ੀਚੇ ਵਿਚ ਤੇ ਸੜਕ ਉੱਤੇ, ਇਸ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਉਸ ਸਿਰੇ ਤਕ, ਮਟਰ-ਗਸ਼ਤੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸੀਟੀ ਵਜਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ।
ਨਾਲੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕੋ ਧੁਨ ਹੀ ਵਜਾਉਂਦੇ ਕੇਨ ਚਾਚੂ। ਖ਼ੁਦ ਚਾਚੂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੀਟੀ ਬੇਸੁਰੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ।
ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ, “ਕੇਨ ਚਾਚੂ, ਅੱਜ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੜੀ ਧੁਨ ਵਜਾ ਰਹੇ ਓਂ?”
“'ਔਲ ਮੈਨ ਰਿਵਰ' ਧੁਨ।” ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਗੀਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲਾਈਨ ਸੁਣਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ, “ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਤੈਥੋਂ?”
ਅਗਲੀ ਵਾਰੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਓਵੇਂ ਹੀ ਸੀਟੀ ਵਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਫੇਰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਚਾਚੂ ਅੱਜ ਵੀ ਤੁਸੀਂ 'ਔਲ ਮੈਨ ਰਿਵਰ' ਦੀ ਧੁਨ ਵਜਾ ਰਹੇ ਓਂ ਨਾ?”
“ਨਹੀਂ। ਇਹ 'ਡੈਨੀ ਬਾਏ' ਦੀ ਧੁਨ ਏ।” ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਕ ਹੋਰ ਗੀਤ ਦੇ ਮੁਖੜੇ ਦਾ ਨਾਂ ਲਿਆ। “ਫਰਕ ਪੱਲੇ ਨਹੀਂ ਪਿਆ ਤੇਰੇ?”
ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਬੇਸੁਰੀ ਸਿਟੀ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਉਹ, ਬੇਢੰਗੀ-ਜਿਹੀ ਤੋਰ ਤੁਰਦੇ, ਅੱਗੇ ਲੰਘ ਗਏ।
ਕਦੀ-ਕਦੀ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਦੀ ਸੀਟੀ ਦਾਦੀ ਨੂੰ ਹਿਰਖਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
“ਕੇਨ ਸੀਟੀ ਵਜਾਉਣੀ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਤੂੰ? ਤੇਰੀ ਸੀਟੀ ਨੇ ਮੇਰੇ ਨੱਕ 'ਚ ਦਮ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਏ। ਸੀਟੀ ਵਜਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਤੂੰ ਗਾਣੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਗਾ ਲੈਂਦੋਂ...”
“ਮੈਨੂੰ ਗਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਵੈਸੇ ਵੀ ਇਹ 'ਬਲੂ ਡੈਨੂਬੀ' ਦੀ ਧੁਨ ਏਂ। ਇਸ ਧੁਨ ਦੇ ਕੋਈ ਬੋਲ ਨਹੀਂ।” ਤੇ ਸੀਟੀ ਵਜਾਉਂਦੇ ਉਹ ਕਿਚਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮਟਕ-ਮਟਕ ਕੇ ਚੱਲਣ ਲੱਗ ਪਏ।
ਦਾਦੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜਾਹ, ਬਾਹਰ ਵਰਾਂਡੇ 'ਚ ਜਾ ਕੇ ਸੀਟੀ ਵਜਾ, ਤੇ ਨੱਚ। ਇੱਥੇ ਕਿਚਨ 'ਚ ਇਹ ਸਭ ਨਹੀਂ ਚੱਲਣ ਦਿਆਂਗੀ। ਸਾਰਾ ਖਾਣਾ ਖਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਏ।”
ਜਦੋਂ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਡਾਕਟਰ ਨੇ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਦਾ ਇਕ ਦੁਖਦਾ ਦੰਦ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਤਾਂ ਉਹ ਸੀਟੀ ਵਜਾਉਣੀ ਛੱਡ ਦੇਣਗੇ। ਪਰ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਹੁਰੀਂ ਹੋਰ ਵੀ ਉੱਚੀ ਤੇ ਤਿੱਖੀ ਸੀਟੀ ਵਜਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ।
ਇਕ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਜੇਬਾਂ ਵਿਚ ਹੱਥ ਪਾਈ ਖਾਲੀ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਸੀਟੀ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਦੋਂ ਹੀ ਉਧਰੋਂ ਇਕ ਕੁੜੀ ਸਾਈਕਲ ਉੱਤੇ ਆਈ। ਯਕਦਮ ਉਸਨੇ ਸਾਈਕਲ ਰੋਕੀ, ਸਾਈਕਲ ਤੋਂ ਉਤਰੀ ਤੇ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਦਾ ਰਸਤਾ ਰੋਕ ਕੇ ਖਲੋ ਗਈ। ਫੇਰ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਂ ਲੈ ਕੇ ਬੋਲੀ, “ਕੇਨੇਥ ਬਾਂਡ, ਮੈਂ ਜਦੋਂ ਵੀ ਇਧਰੋਂ ਲੰਘਦੀ ਆਂ, ਤੂੰ ਸੀਟੀ ਵਜਾਉਂਦਾ ਏਂ। ਹੁਣ ਜੇ ਫੇਰ ਕਦੀ ਤੂੰ ਸੀਟੀ ਵਜਾਈ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਦੱਸ ਕੇ ਤੇਰੀ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰਵਾ ਦਿਆਂਗੀ।”
ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਭਖਣ ਲੱਗਾ, “ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਤਾਂ ਸੀਟੀ ਨਹੀਂ ਵਜਾਈ।”
“ਵਾਹ, ਸੜਕ 'ਤੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਆਉਂਦਾ-ਜਾਂਦਾ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਿਹਾ!”
“ਮੈਂ 'ਗਾਡ ਸੇਵ ਦੀ ਕਿੰਗ' ਦੀ ਧੁਨ ਵਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਤੈਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਈ?”
--- --- ---

4. ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਦੀ ਨੌਕਰੀ

4. ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਦੀ ਨੌਕਰੀ

“ਏਸ ਕੇਨ ਦਾ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਪਏਗਾ!” ਆਖ਼ਰ, ਇਕ ਦਿਨ ਦਾਦੀ ਨੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
ਮੈਂ ਕਿਚਨ ਵਿਚ ਦਾਦੀ ਕੋਲ ਬੈਠਾ ਮਟਰ ਛਿੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਵਿਚ-ਵਿਚ ਇਕ-ਅੱਧਾ ਦਾਣਾ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਵੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਸੂਜੀ ਬਿੱਲੀ ਸਾਈਡ ਬੋਰਡ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀ ਸੀ ਤੇ ਬੜੇ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਦਾਦੀ ਨੂੰ ਸਟੂ (ਉਬਲਿਆ) ਗੋਸ਼ਤ ਬਣਾਉਂਦਿਆਂ ਦੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਸੂਜੀ ਨੂੰ ਸਟੂ ਗੋਸ਼ਤ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ।
ਦਾਦੀ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸੀ, “ਇਹ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸਦਾ ਇੱਥੇ ਰਹਿਣਾ ਮੈਨੂੰ ਰੜਕਦਾ ਏ, ਤੇ ਫੇਰ ਮੈਂ ਉਸ ਤੋਂ ਕੋਈ ਰੁਪਈਆ-ਪੈਸਾ ਵੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੌਜਵਾਨ ਲਈ ਏਨੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇ ਤਕ ਬੇਕਾਰ ਰਹਿਣਾ ਭਲਾਂ ਠੀਕ ਲੱਗਦਾ ਏ!”
“ਦਾਦੀ, ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੌਜਵਾਨ ਨੇ ਕਿ?”
“ਚਾਲ੍ਹੀਆਂ ਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਏ। ਹਰ ਕੋਈ ਕਹਿੰਦਾ ਏ, ਵੱਡਾ ਹੋ ਕੇ ਸਮਝਦਾਰ ਹੋ ਜਾਏਗਾ।”
“ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਮੇਬਲ ਆਂਟੀ ਕੋਲ ਕਿਓਂ ਨਹੀਂ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ”
“ਮੇਬਲ ਆਂਟੀ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਵੀ ਰਹਿੰਦਾ ਏ। ਐਮਿਟੀ ਆਂਟੀ ਤੇ ਬੇਰਿਲ ਆਂਟੀ ਕੇ ਘਰ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਏ। ਇਹੋ ਤਾਂ ਮੁਸੀਬਤ ਏ ਇਸਦੀ—ਏਨੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੀਆਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਇਸਨੂੰ ਪਿਆਰ-ਦੁਲਾਰ ਵੀ ਕਰਦੀਆਂ ਨੇ...ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਖਾਂਦੇ-ਪੀਂਦੇ ਲੋਕ ਨੇ ਤੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਚਾਹੇ, ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਵੀ ਨੇ। ਏਸੇ ਲਈ ਕੇਨ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਐਮਿਲੀ ਤੇ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਬਿਤਾਉਂਦਾ ਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਦਾ ਮਹਿਮਾਨ ਬਣ ਕੇ ਪੂਰਾ ਸਾਲ ਬਿਤਾਅ ਦੇਂਦਾ ਏ ਤੇ ਇਸੇ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਖਾਣ-ਕਮਾਉਣ ਦੀ ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।”
“ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਕਿਸਮਤ ਵਾਲੇ ਹੋਏ ਨਾ!” ਮੈਂ ਕਿਹਾ।
“ਇਸ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਸਦਾ ਸਾਥ ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਗੀ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਮੇਬਲ ਵੀ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਤੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਗਿਆ, ਇਕ ਦੋ ਸਾਲਾਂ 'ਚ ਹੋਵੇਗਾ ਈ, ਤਾਂ ਐਮਿਲੀ ਤੇ ਬੇਰਿਲ ਵੀ ਸ਼ਾਇਦ ਇੰਗਲੈਂਡ ਚਲੀਆਂ ਜਾਣਗੀਆਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਫੌਜ਼ ਵਿਚ ਨੇ। ਤੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰ ਚਲੇ ਜਾਣਗੇ।”
“ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਇੰਗਲੈਂਡ ਕਿਓਂ ਨਈਂ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ?”
“ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਏ ਉੱਥੇ ਜਾਏਗਾ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਤੇਰੀਆਂ ਆਂਟੀਆਂ ਦੇਖਣਗੀਆਂ ਕਿ ਨੌਕਰਾਂ-ਚਾਕਰਾਂ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਈ ਕੰਮ ਚਲਾਉਣਾ ਏਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤੀ ਦੇਰ ਤਕ ਤੇਰੇ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੂੰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਤੇ ਫੇਰ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਜਾਣ ਦਾ ਉਸਦਾ ਭਾੜਾ ਕੌਣ ਦੇਵੇਗਾ?”
“ਜੇ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨਾ ਗਏ ਤਾਂ ਕੀ ਉਹ ਏਥੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਈ ਰਹਿਣਗੇ? ਦਾਦੀ, ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਏਥੇ ਈ ਰਹੋਗੇ ਨਾ?”
“ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਥੋੜ੍ਹਾ, ਜਦੋਂ ਤਕ ਜਿਊਂਦੀ ਆਂ।”
“ਦਾਦੀ, ਤੁਸੀਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਨਹੀਂ ਜਾਓਗੇ ਨਾ?”
“ਨਈਂ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਆਂ। ਮੇਰੀ ਦਸ਼ਾ ਰੁੱਖਾਂ ਵਰਗੀ ਏ। ਮੈਂ ਜੜ੍ਹ ਫੜ੍ਹ ਚੁੱਕੀ ਆਂ ਇੱਥੇ। ਮੈਂ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗੀ। ਉਦੋਂ ਤਕ ਨਹੀ ਜਦੋਂ ਤਕ ਬੁੱਢੇ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਪੱਤੇ ਨਹੀਂ ਝੜ ਜਾਂਦੇ।...ਹਾਂ, ਵੱਡਾ ਹੋ ਕੇ ਤੂੰ ਵੀ ਚਲਾ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸ਼ਾਇਦ ਤੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਈ ਪੂਰੀ ਕਰੇਂ।”
“ਨਹੀਂ ਮੈਂ ਤਾਂ ਏਥੇ ਈ ਪੜ੍ਹਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਬਿਤਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਆਂ, ਦਾਦੀ! ਜੇ ਮੈਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਬੁਢਾਪੇ 'ਚ ਤੁਹਾਡੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ?”
“ਮੈਂ ਬੁੱਢੀ ਤਾਂ ਹੋ ਈ ਗਈ ਆਂ। ਸੱਠ ਪਾਰ ਕਰ ਗਈ ਆਂ।”
“ਏਨੀ ਉਮਰ ਕੋਈ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਏ? ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਈ ਤਾਂ ਵੱਡੀ ਏ। ਤੇ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਬੁੱਢੇ ਹੋ ਜਾਓਂਗੇ, ਦਾਦੀ, ਤਾਂ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ?”
“ਉਹ ਚਾਹੇ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਦੇਖਭਾਲ ਖ਼ੁਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਏ। ਵਕਤ ਆ ਗਿਆ ਏ ਕਿ ਉਹ ਇੰਜ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖ ਲਵੇ। ਨਾਲੇ ਇਹੋ ਸਮਾਂ ਏਂ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਕੰਮ-ਧੰਦਾ ਲੱਭਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਏ।”
ਮੈਂ ਵੀ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਮੈਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਕੰਮ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੱਤਾ ਜਿਹੜਾ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਦੇ ਫਿੱਟ ਬੈਠਦਾ—ਜਾਂ ਕਹੋ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਦਿਸਿਆ ਜਿਹੜਾ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨਾਲ ਨਿਭ ਸਕੇ। ਫੇਰ ਆਯਾ ਨੇ ਹੀ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ।
ਉਹ ਬੋਲੀ, “ਗੁਲਸ਼ਨ ਦੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਟਿਊਟਰ ਚਾਹੀਦਾ ਏ। ਇਕ ਮੁੰਡਾ ਏ, ਇਕ ਕੁੜੀ, ਬਸ।”
“ਤੈਨੂੰ ਕਿੰਜ ਪਤਾ ਏ?” ਦਾਦੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਆਯਾ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸੁਣਿਆਂ ਏਂ। ਦੋ ਸੌ ਰੁਪਈਏ ਦੇਣਗੇ ਤੇ ਕੰਮ ਵੀ ਕੋਈ ਬਹੁਤਾ ਨਹੀਂ—ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਵੇਰੇ ਦੋ ਘੰਟੇ।”
ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਏ।”
“ਠੀਕ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਏਂ।” ਦਾਦੀ ਬੋਲੇ, “ਉਸਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਆਂ, ਇਕ ਅਰਜ਼ੀ ਭੇਜ ਈ ਦੇਵੇ। ਚਾਹੀਦਾ ਤਾਂ ਇਹ ਐ ਬਈ ਖ਼ੁਦ ਜਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਮਹਾਰਾਣੀ ਦੀ ਨੋਕਰੀ ਚੰਗੀ ਰਹੇਗੀ।”
ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਜਾਣਾ ਤੇ ਕੰਮ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਕਰਨਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਗਏ ਤਾਂ ਮਹਾਰਾਣੀ ਘਰੇ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇੰਟਰਵਿਊ ਲਿਆ।
“ਤੂੰ ਟੈਨਿਸ ਖੇਡਦਾ ਏਂ?” ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਜੀ, ਖੇਡ ਲੈਂਦਾ ਆਂ!” ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਆਇਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਥੋੜ੍ਹੀ-ਬਹੁਤ ਟੈਨਿਸ ਖੇਡ ਲੈਂਦੇ ਸਨ।
“ਠੀਕ ਏ, ਇਹ ਨੌਕਰੀ ਤੇਰੀ ਹੋਈ। ਮੈਂ ਡਬਲਸ ਮੈਚ ਦੇ ਲਈ ਚੌਥਾ ਖਿਡਾਰੀ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਸਾਂ...ਤੇ ਸੁਣ,” ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿੱਖਿਆ ਕੇਂਦਰ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕਦੀ ਕੈਂਬ੍ਰਿਜ ਵਿਚ ਰਿਹਾ ਏਂ?”
“ਨਈ, ਮੈਂ ਆਕਸਫੋਰਡ 'ਚ ਸਾਂ।” ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੇ ਇਕ ਹੋਰ ਸਿੱਖਿਆ ਕੇਂਦਰ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈ ਕੇ ਕਿਹਾ।
ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਮਹਾਰਾਜ ਬੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਟਿਊਟਰ ਹੀ ਲੱਭ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਹੜਾ ਆਕਸਫੋਰਡ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੋਵੇ ਤੇ ਟੈਨਿਸ ਵੀ ਖੇਡਦਾ ਹੋਵੇ।
ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੇ ਆ ਕੇ ਇਸ ਇੰਟਰਵਿਊ ਦੀ ਗੱਲ ਦਾਦੀ ਨੂੰ ਦੱਸੀ। ਦਾਦੀ ਬੋਲੇ, “ਪਰ, ਕੇਨ ਤੂੰ ਤਾਂ ਕਦੀ ਆਕਸਫੋਰਡ ਗਿਆ ਈ ਨਹੀਂ! ਫੇਰ ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਓਂ ਆਖੀ ਤੂੰ?”
“ਹੋਰ ਕੀ, ਮੈਂ ਆਕਸਫੋਰਡ ਗਿਆ ਆਂ। ਭੁੱਲ ਗਏ, ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਭਰਾ ਜਿਮ ਨਾਲ ਦੋ ਸਾਲ ਰਿਹਾਂ...।”
“ਹਾਂ, ਪਰ ਤੂੰ ਤਾਂ ਸ਼ਹਿਰ 'ਚ ਉਸਦੇ 'ਪਬ' (ਸ਼ਰਾਬਖਾਨਾ) 'ਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦਾ ਸੈਂ। ਤੂੰ ਆਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਤਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਗਿਆ।”
“ਠੀਕ ਏ...ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਈ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਗਿਆਂ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਉਹਨੇ ਤਾਂ ਇਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਕੈਬ੍ਰਿਜ ਵਿਚ ਰਿਹਾਂ ਕਿ ਨਹੀਂ। ਤੇ ਮੈਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ, ਮੈਂ ਆਕਸਫੋਰਡ ਵਿਚ ਰਿਹਾਂ ਜਿਹੜਾ ਬਿਲਕੁਲ ਸੱਚ ਏ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਆਕਸਫੋਰਡ 'ਚ ਕੀ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਓ-ਜੀ, ਫਰਕ ਕੀ ਪੈਂਦਾ ਏ!” ਤੇ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਸੀਟੀ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਟੁਰ ਗਏ।
ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਬੜੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਈ ਕਿ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਆਪਣੀ ਇਸ ਨੌਕਰੀ ਵਿਚ ਖ਼ੂਬ ਚਮਕੇ। ਘੱਟੋਘੱਟ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਤਾਂ ਇੰਜ ਹੀ ਹੋਇਆ।
ਮਹਾਰਾਜ ਏਨਾ ਖ਼ਰਾਬ ਟੈਨਿਸ ਖੇਡਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋਏ ਕਿ ਕੋਈ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਖ਼ਰਾਬ ਖੇਡ, ਖੇਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੋ, ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ 'ਡਬਲਸ' ਵਿਚ ਪਾਰਟਨਰ ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਏ 'ਸਿੰਗਲਸ' ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਹੇਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਬਣ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਤਕ ਉਹ ਮਹਾਰਾਜੇ ਤੋਂ ਹਾਰਦੇ ਰਹਿਣਗੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਪੱਕੀ ਰਹੇਗੀ।
ਟੈਨਿਸ ਦੇ ਮੈਚਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨਾਲ ਬਤਖ਼ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿੱਦਿਆ-ਦਾਨ ਦੇਣ ਲਈ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਮਾਂ ਕੱਢ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਲਿਖਣਾ, ਪੜ੍ਹਨਾਂ ਤੇ ਹਿਸਾਬ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਕਦੀ-ਕਦੀ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ, ਤਾਕਿ ਜੇ ਕਦੀ ਉਹ ਕੋਈ ਸਵਾਲ ਗਲਤ ਕੱਢਣ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿਆਂ। ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਘਟਾਓ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਵਿਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਨ।
ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਬੱਚੇ ਮੈਥੋਂ ਛੋਟੇ ਸਨ। ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਬਿਠਾਲ ਜਾਂਦੇ—“ਰਸਟੀ ਜ਼ਰਾ ਦੇਖਦਾ ਰਹੀਂ, ਇਹ ਸਵਾਲ ਠੀਕ ਕੱਢਣ।” ਤੇ ਜੇਬਾਂ ਵਿਚ ਹੱਥ ਪਾਈ ਬੇਸੁਰੀ ਸਿਟੀਂ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਟੈਨਿਸ ਕੋਰਡ ਵੱਲ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ।
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੇ ਇਕੋ ਸਵਾਲ ਦੇ ਦੋ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਜਵਾਬ ਕੱਢਦੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਪਿੱਠ ਥਾਪੜਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ, “ਬਹੁਤ ਖ਼ੂਬ! ਸ਼ਾਬਾਸ਼! ਮੈਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਏ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਡਟ ਕੇ ਮਿਹਨਤ ਕਰ ਰਹੇ ਓਂ। ਇਕ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸਹੀ ਏ, ਤੇ ਦੂਜੇ ਦਾ ਗਲਤ। ਪਰ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਦਿਲ ਤੋੜਨਾਂ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਕੌਣ ਸਹੀ ਏ ਤੇ ਕੌਣ ਗਲਤ।”
ਪਰ ਪਿੱਛੋਂ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਮੈਥੋਂ ਪੁੱਛਦੇ, “ਕਿਸਦਾ ਜਵਾਬ ਸਹੀ ਸੀ, ਰਸਟੀ?”
“ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਗਲਤ ਸਨ, ਕੇਨ ਚਾਚੂ।” ਮੈਂ ਕਹਿੰਦਾ।

ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲੱਗੀ-ਲਗਾਈ ਨੌਕਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਛੁੱਟਣੀ, ਜੇ ਉਹ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਟੈਨਿਸ ਵਿਚ ਨਾ ਹਰਾਉਂਦੇ।
ਅਜਿਹੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਲੋਚਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਰੋਜ਼-ਰੋਜ਼ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਸੈਕਟਰੀਆਂ ਤੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਟੈਨਿਸ ਖੇਡਦੇ-ਖੇਡਦੇ ਚੰਗਾ ਖੇਡਣਾ ਸਿੱਖ ਗਏ ਸਨ ਉਹ। ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਰਾਜ ਤੋਂ ਹਾਰਨ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਇਕ ਮੈਚ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਜਿੱਤ ਹੀ ਗਏ ਸਨ ਉਹ।
ਇਸ ਉੱਤੇ ਮਹਾਰਾਜ ਯਕਦਮ ਭੜਕ ਗਏ।
“ਮਿਸਟਰ ਬਾਂਡ!” ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕੁਰਖ਼ਤ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਹਾ, “ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ ਕਿ ਤੂੰ ਹਾਰਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਸਮਝਦਾ ਏਂ। ਸਾਰੇ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਹਾਰਨ ਵਾਲੇ ਨਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਦੁਨੀਆ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵੇ?”
“ਬੜਾ ਅਫ਼ਸੋਸ ਏ ਮਹਾਮਹਿਮ,” ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਬੋਲੇ, “ਮੈਂ ਤਾਂ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਗਿਆ।”
ਉਸ ਦਿਨ ਤਾਂ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੂੰ ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਹਫ਼ਤੇ ਕੁ ਬਾਅਦ ਹੀ ਫੇਰ ਇੰਜ ਹੋਇਆ। ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਫੇਰ ਜਿੱਤੇ ਤੇ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਮਹਾਰਾਜ ਏਨੇ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋਏ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਬੋਲੇ ਭੁੱਜਦੇ ਹੋਏ ਟੈਨਿਸ ਕੋਰਡ ਵਿਚੋਂ ਚਲੇ ਗਏ।
ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਉਹ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਵੇਲੇ ਆ ਧਮਕੇ। ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਬੱਚੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵਾਂਗ ਉਸ ਸਮੇਂ 'ਸਿਫ਼ਰ-ਕਾਟੇ' ਦੀ ਖੇਡ ਵਿਚ ਮਗਨ ਸਨ।
“ਮਿਸਟਰ ਬਾਂਡ! ਕਲ੍ਹ ਤੋਂ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਸਾਨੂੰ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸੈਕਟਰੀ ਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਏ ਕਿ ਨੋਟਿਸ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਤਨਖ਼ਾਹ ਦੇ ਦੇਵੇ।”
ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਜੇਬਾਂ ਵਿਚ ਹੱਥ ਪਾਈ ਸੀਟੀ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਖ਼ੁਸ਼ੀ-ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਘਰ ਪਰਤ ਆਏ।
“ਅੱਜ ਜਲਦੀ ਆ ਗਿਆ ਤੂੰ!” ਦਾਦੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਮੇਰੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹੀ!” ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਬੋਲੇ।
“ਖ਼ੈਰ, ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਚਾਹ ਪੀ ਲੈ।”
ਦਾਦੀ ਤਾਂ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਦੀ ਇਹ ਨੌਕਰੀ ਬਹੁਤੇ ਦਿਨ ਨਹੀਂ ਚੱਲੇਗੀ। ਫੇਰ ਉਹ ਝਿੜਕਦੇ-ਫਿਟਕਾਰਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਕਿਹਾ, “ਇਸਨੇ ਕਮ-ਸੇ-ਕਮ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਤਾਂ ਕੀਤੀ। ਤੇ ਇਹ ਨੌਕਰੀ ਪਹਿਲੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਦਿਨ ਚੱਲੀ—ਦੋ ਮਹੀਨੇ।”
--- --- ---

5. ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੇ ਕਾਰ ਚਲਾਈ

5. ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੇ ਕਾਰ ਚਲਾਈ 

ਅਗਲੀ ਵਾਰੀ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਮੋਹਨ ਲੈਣ ਆਇਆ। ਇਕ ਤਾਂਗੇ ਉੱਤੇ ਸਾਮਾਨ ਰਖਵਾ ਕੇ ਅਸੀਂ ਸਵਾਰ ਹੋਏ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਂਤ ਸੜਕਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜ-ਖੜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦਾਦੀ ਦੇ ਘਰ ਵੱਲ ਤੁਰ ਚੱਲੇ।
“ਮੋਹਨ, ਕੀ ਖ਼ਬਰਸਾਰ ਏ?”
“ਕੋਈ ਖਾਸ ਨਹੀਂ। ਕੁਛ ਸਾਹਬ ਲੋਕ ਮਕਾਨ ਵੇਚ ਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਨੇ। ਸੂਜੀ ਨੇ ਬੱਚੇ ਦਿੱਤੇ ਨੇ।”
ਦਾਦੀ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਮੈਂ ਦੋ ਰਾਤਾਂ ਟਰੇਨ ਵਿਚ ਬਿਤਾਅ ਕੇ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕਾਫੀ ਸਾਰਾ ਨਾਸ਼ਤਾ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਯਖਨੀ, ਅੰਡਾ-ਟੋਸਟ, ਬੇਕਨ ਤੇ ਤੜਕੇ ਹੋਏ ਟਮਾਟਰ। ਟੋਸਟ ਤੇ ਆਮਲੇਟ। ਖ਼ੂਬ ਦੁੱਧ ਵਾਲੀ ਮਿੱਠੀ-ਮਿੱਠੀ ਚਾਹ।
ਦਾਦੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਦੀ ਚਿੱਠੀ ਆਈ ਹੈ।
“ਲਿਖਦਾ ਏ, ਸ਼ਿਮਲੇ 'ਚ ਫਿਰਪੋ ਹੋਟਲ ਵਿਚ ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਮੈਨੇਜਰ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਏ,” ਦਾਦੀ ਦੱਸ ਰਹੇ ਸਨ, “ਖਾਸੀ ਤਨਖ਼ਾਹ ਲੈਂਦਾ ਏ। ਫੇਰ ਰਹਿਣਾ ਤੇ ਖਾਣਾ-ਪੀਣਾ ਮੁਫ਼ਤ ਏ। ਪੱਕੀ ਨੌਕਰੀ ਏ ਤੇ ਉਮੀਦ ਏ, ਉਹ ਟਿਕ ਕੇ ਉੱਥੇ ਕੰਮ ਕਰੇਗਾ।”
ਇਸ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਹੀ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਬੋਰੀਆ-ਬਿਸਤਰਾ ਤੇ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੂਟਕੇਸ ਚੁੱਕੀ ਵਰਾਂਡੇ ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਕੋਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ।
“ਹੋਟਲ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਆਇਆ ਏਂ ਕਿ?” ਦਾਦੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਨਹੀਂ,” ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਬੋਲੇ, “ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹੋਟਲ ਈ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਏ।”
“ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਈ ਤਾਂ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਉਹਨਾਂ ਨੇ?”
“ਨਹੀਂ, ਆਂਟੀ! ਹਿਲ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ 'ਤੇ ਜਿੰਨੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਹੋਟਲ ਨੇ, ਸਭ ਬੰਦ ਹੁੰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਨੇ।”
“ਖ਼ੈਰ, ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਆ, ਨਾਸ਼ਤਾ ਕਰ ਲੈ। ਅੱਜ ਰਸਟੀ ਦੇ ਮਨਪਸੰਦ ਕੋਫ਼ਤੇ ਬਣੇ ਨੇ।”
“ਤਾਂ, ਉਹ ਵੀ ਏਥੇ ਈ ਏ? ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੰਨੇ ਕੁ ਭਤੀਜੇ-ਭਤੀਆਂ, ਭਾਂਜੇ-ਭਾਂਜੀਆਂ ਨੇ ਮੇਰੇ। ਪਰ ਮੇਬਲ ਦੀਆਂ ਦੋਵਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਤਾਂ ਠੀਕ ਈ ਏ। ਜਿੰਨੇ ਦਿਨ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਿਮਲੇ 'ਚ ਰਿਹਾ, ਛੋਹਰੀਆਂ ਨੇ ਨੱਕ 'ਚ ਦਮ ਕੀਤੀ ਰੱਖਿਆ।”
ਨਾਸ਼ਤੇ ਉੱਤੇ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਬੜੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਕਮਾਉਣ ਦੇ ਉਪਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
“ਸਾਰੇ ਦੇਹਰਾਦੂਨ 'ਚ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਟੈਕਸੀ ਏ।” ਉਹ ਧਿਆਨ ਮਗਨ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲ ਰਹੇ ਸਨ, “ਲਾਜ਼ਮੀ ਇਕ ਹੋਰ ਟੈਕਸੀ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਏ।”
“ਹਾਂ, ਹੈ ਤਾਂ!” ਦਾਦੀ ਬੋਲੇ, “ਪਰ ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਨਾਲ ਕੀ? ਪਹਿਲੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇਹ ਕਿ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਟੈਕਸੀ ਨਹੀਂ। ਫੇਰ, ਤੂੰ ਚਲਾਉਣਾ ਵੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ।”
“ਜਲਦੀ ਈ ਸਿੱਖ ਲਵਾਂਗਾ। ਸ਼ਹਿਰ 'ਚ ਇਕ ਡਰਾਈਵਿੰਗ ਸਕੂਲ ਹੈ-ਈ। ਤੇ ਫੇਰ ਅੰਕਲ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਕਾਰ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਵੀ ਤਾਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਏ। ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਗੈਰਜ 'ਚ ਖੜ੍ਹੀ ਮਿੱਟੀ-ਘੱਟਾ ਫੱਕ ਰਹੀ ਏ।” (ਕੇਨ ਚਾਚੇ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਦਾਦਾ ਜੀ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ 'ਹਿਲਮੈਨ ਰੋਡਸਟਰ' ਕਾਰ ਵੱਲ ਸੀ, ਜਿਹੜੀ 1925 ਦਾ ਮਾਡਲ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਭਗ ਵੀਹ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਹੋਈ।)
“ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੀ, ਇਹ ਕਾਰ ਹੁਣ ਚੱਲੇਗੀ।” ਦਾਦੀ ਬੋਲੇ।
“ਚੱਲੇਗੀ, ਜ਼ਰੂਰ ਚੱਲੇਗੀ। ਬਸ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਤੇਲ ਤੇ ਗਰੀਸ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਏ। ਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ-ਜਿਹਾ ਪੇਂਟ ਕਰਨ ਦੀ।”
“ਠੀਕ ਏ, ਤਾਂ ਡਰਾਈਵਿੰਗ ਸਿਖ ਲੈ! ਫੇਰ 'ਰੋਡਸਟਰ' ਬਾਰੇ ਸੋਚਾਂਗੇ।”
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਡਰਾਈਵਿੰਗ ਸਕੂਲ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਏ।
ਉਹ ਨੇਮ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਇਕ ਘੰਟਾ ਗੱਡੀ ਚਲਾਉਣਾ ਸਿੱਖਦੇ। ਫੀਸ ਦਾਦੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੱਲਿਓਂ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।
ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੇ ਆ ਕੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਗੱਡੀ ਚਲਾ ਸਕਦੇ ਨੇ ਤੇ ਪਰੀਖਣ ਦੇ ਲਈ 'ਰੋਡਸਟਰ' ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣਗੇ।
“ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਹਾਲੇ ਲਾਈਸੈਂਸ ਵੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ।” ਦਾਦੀ ਬੋਲੇ।
“ਤਾਂ ਕੀ ਹੋਇਆ, ਬਹੁਤੀ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਲਿਜਾਵਾਂਗਾ।” ਕੇਨ ਚਾਚਾ ਬੋਲੇ, “ਬਸ, ਬਾਹਰ ਸੜਕ 'ਤੇ ਤੇ ਫੇਰ ਵਾਪਸ।”
ਸਵੇਰੇ ਕਾਫੀ ਦੇਰ ਤਕ ਉਹ ਕਾਰ ਸਾਫ਼ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਦਾਦੀ ਨੇ ਪੈਟਰੋਲ ਦੇ ਪੈਸੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜੇਬ ਵਿਚੋਂ ਦਿੱਤੇ।
ਚਾਹ ਦੇ ਬਾਅਦ ਕੇਨ ਚਾਚਾ ਬੋਲੇ, “ਚੱਲ ਰਸਟੀ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਗੱਡੀ 'ਚ ਬੈਠ, ਤੈਨੂੰ ਝੂਟਾ ਦਵਾਅ ਲਿਆਵਾਂ। ਮੋਹਨ ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਲਾਅ ਲਿਆ।”
ਮੋਹਨ ਤੇ ਮੈਂ ਕੋਈ ਰਿਸਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ।
“ਅਗਲੀ ਵਾਰੀ, ਚਾਚੂ ਸ਼੍ਰੀ!” ਮੈਂ ਕਿਹਾ।
“ਕੇਨ, ਬਹੁਤੀ ਤੇਜ਼ ਨਾ ਚਲਾਵੀਂ।” ਦਾਦੀ ਬੋਲੇ, “ਅਜੇ ਇਸ ਤੇ ਤੇਰਾ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਸਧਿਆ।”
ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੇ ਹਾਮੀ ਭਰੀ ਤੇ ਮੁਸਕੁਰਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਦੋ-ਚਾਰ ਵਾਰੀ ਜ਼ੋਰ-ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਹਾਰਨ ਵਜਾਇਆ। ਮਨ ਵਿਚ ਲੱਡੂ ਜੋ ਫੁੱਟ ਰਹੇ ਸੀ।
ਉਧਰੋਂ ਮਿਸ ਕੇਲਨਰ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਟਹਿਲਨ ਲਈ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੂੰ ਜਦੋਂ 'ਰੋਡਸਟਰ' ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਨੱਸੀ।
ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਸਿੱਧੇ-ਸਿੱਧੇ ਗੱਡੀ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਲਗਾਤਾਰ ਹਾਰਨ ਵਜਾਉਂਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ।
ਸੜਕ ਦੇ ਅੰਤਮ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਸੀ।
'ਏਥੋਂ ਗੱਡੀ ਮੋੜਦੇ ਆਂ।' ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, 'ਤੇ ਵਾਪਸ ਚੱਲਦੇ ਆਂ।'
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਟੇਰਿੰਗ ਵਹੀਲ ਘੁਮਾਇਆ ਤੇ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀ, ਪਰ ਸਟੇਰਿੰਗ ਵਹੀਲ ਓਨਾਂ ਘੁੰਮਿਆਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਜਿੰਨਾ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਘੁਮਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ...ਸੋ, ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਲਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਗੱਡੀ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਹੋ ਲਈ—ਤੇ ਯਕਦਮ ਨੱਕ ਦੀ ਸੀਧ ਵਿਚ ਨਿਕਲ ਗਈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹੋਣਾ ਸੀ, ਸਿੱਧੀ ਗੁਲਸ਼ਨ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਬਗੀਚੇ ਦੀ ਕੰਧ ਤੋੜ ਕੇ ਅੰਦਰ ਵੜ ਗਈ।
ਕੰਧ ਇਕ ਇੱਟ ਦੀ। 'ਰੋਡਸਟਰ' ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਧੱਕਾ ਮਾਰ ਕੇ ਕੰਧ ਨੂੰ ਢੇਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਫੇਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਜਾ ਨਿਕਲੀ। ਗਨੀਮਤ ਸੀ ਕਿ ਨਾ ਤਾਂ ਕਾਰ ਨੂੰ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਚਾਲਕ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੇ ਗੱਡੀ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਲਾਨ ਦੇ ਐਨ ਵਿਚਕਾਰ ਜਾ ਕੇ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
ਮਹਾਰਾਜ ਲਾਨ ਵਿਚ ਹੀ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ। ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਦੌੜਦੇ ਹੋਏ ਆਏ। ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੈਕਟਰੀ ਤੇ ਸਹਾਇਕ ਵੀ ਸਨ।
ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਜਦੋਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਗੱਡੀ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਹੀਂ, ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਛਾਂ ਖਿੜ ਗਈਆਂ।
ਖਿੜ ਕੇ ਬੋਲੇ, “ਤੈਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਹੋਈ। ਚੰਗਾ ਕੀਤਾ ਜੋ ਆ ਗਿਐਂ। ਹੋ ਜਾਏ ਟੈਨਿਸ ਦੀ ਇਕ ਗੇਮ, ਕਿਓਂ?”
--- --- ---

6. ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖੇਡੇ

6. ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖੇਡੇ

ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਇਕ ਵਾਰੀ ਫੇਰ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਕ੍ਰਿਪਾਪਾਤਰ ਬਣ ਗਏ ਸਨ ਫੇਰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।
ਦਾਦੀ ਨੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਹਿਲਮੈਨ' ਕੱਢਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ। ਸੋ, ਉਹ ਬੈਠੇ-ਬੈਠੇ ਕੁੜ੍ਹਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਉਹਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਸਭ ਦਾਦਾ ਜੀ ਦੀ ਗਲਤੀ ਸੀ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਦਸ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਿਊਂਦੇ ਸਨ, ਗੱਡੀ ਦੇ ਸਟੇਰਿੰਗ ਵਹੀਲ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੱਤਾ।
ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੇ ਦੋ ਘੰਟਿਆਂ ਲਈ (ਨਾਸ਼ਤੇ ਤੇ ਚਾਹ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ) ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ ਤੇ ਫੇਰ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤਕ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੀਟੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵੀ ਸੁਣਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ।
“ਮੌਨ ਵੀ ਇਕ ਵਰਦਾਨ ਏਂ।” ਦਾਦੀ ਬੋਲੇ।
ਤੇ ਫੇਰ ਇਕ ਦਿਨ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਲਖਨਊ ਵਿਚ ਐਮਿਲੀ ਆਂਟੀ ਕੋਲ ਜਾ ਰਹੇ ਨੇ।
ਦਾਦੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਉਸਦੇ ਤਿੰਨ ਬਾਲ ਨੇ ਤੇ ਨਾਲੇ ਉਸਨੂੰ ਸਕੂਲ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਵੀ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਏ। ਬਹੁਤੇ ਦਿਨ ਉੱਥੇ ਜੰਮਿਆਂ ਨਾ ਰਹੀਂ, ਸਮਝਿਆ!”
“ਮੈਂ ਜਿੰਨੇ ਦਿਨ ਵੀ ਰਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਨਈਂ ਰੜਕਦਾ।” ਚਿੜ ਕੇ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹੀ ਤੇ ਤੁਰਦੇ ਹੋਏ।
ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਦੀ ਲਖਨਊ ਯਾਤਰਾ ਵੀ ਇਕ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣ ਗਈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਕਿੱਸਾ ਸਾਨੂੰ ਕਾਫੀ ਪਿੱਛੋਂ ਜਾ ਕੇ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ।
ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਜਦੋਂ ਲਖਨਊ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਉਤਰੇ, ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੀੜ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਹਰੇਕ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲ ਹੱਥ ਹਿਲਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ, ਉਰਦੂ ਵਿਚ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸਵਾਗਤ-ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਤਕ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਮਾਜਰਾ ਕੀ ਹੈ, ਉਹ ਗੇਂਦੇ ਦੇ ਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਲੱਦੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਕ ਨੌਜਵਾਨ ਨੇ ਅੱਗੇ ਆ ਕੇ ਇਹ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ—“ਗੋਮਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟਿੰਗ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਗਰ ਲਖਨਊ ਵਿਚ ਤੁਹਾਡਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।” ਤੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਬਾਹਰ ਖੜ੍ਹੀ ਕਾਰ ਤਕ ਲੈ ਗਿਆ।
ਗੱਡੀ ਜਦੋਂ ਸਪੋਰਟਸ ਸਟੇਡੀਅਮ ਪਹੁੰਚੀ, ਉਦੋਂ ਜਾ ਕੇ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਇਕ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਚ ਖੇਡਣਾ ਏਂ।
ਸਾਰਾ ਕਿੱਸਾ ਕੁਝ ਇੰਜ ਵਾਪਰਿਆ...:
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ ਬਰੂਸ ਹੈਲਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੌਰੇ ਉੱਤੇ ਆਏ ਹੋਏ ਸਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਲਖਨਊ ਵਿਚ ਇਕ 'ਚੈਰਿਟੀ ਮੈਚ' ਖੇਡਣਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਪਿਛਲੀ ਸ਼ਾਮ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪੇਟ ਏਨਾ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਇਆ ਕਿ ਰਾਤ ਦੀ ਉਖੜੀ-ਪੁੱਖੜੀ ਨੀਂਦ ਕਾਰਨ ਟਰੇਨ ਫੜ੍ਹਨ ਲਈ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਗ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕੇ। ਲਖਨਊ ਵਿਚ ਮੈਚ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪਰ ਵਧੇਰੇ ਤਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਇਹ ਤਾਰ ਵੀ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਆਪਣੇ ਠਿਕਾਣੇ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਲਖਨਊ ਦੇ ਕ੍ਰਿਕਟ-ਪ੍ਰੇਮੀ ਇਸ ਮਹਾਨ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਜੁੜ ਗਏ। ਤੇ ਇਹ ਇਕ ਵਚਿੱਤਰ ਸੰਯੋਗ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਤੇ ਬਰੂਸ ਹੈਲਮ ਦੇ ਚਿਹਰੇ-ਮੋਹਰੇ ਵਿਚ ਅਦਭੁਤ ਸਮਾਨਤਾ ਸੀ, ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਟਿੰਡ ਵੀ ਇਕੋ-ਜਿਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਭ ਗੜਬੜ-ਘੁਟਾਲਾ ਹੋਇਆ। ਸੱਚ ਪੁੱਛੋਂ, ਤਾਂ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੜਬੜ ਤੋਂ ਖ਼ੁਸ਼ ਸਨ।
ਗੋਮਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟਿੰਗ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਏਨਾ ਸਵਾਗਤ-ਸਤਿਕਾਰ ਮਿਲਣ ਉੱਤੇ ਤੇ ਸਟੇਡੀਅਮ ਵਿਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਨਾਸ਼ਤਾ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਲਖਨਊ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕ੍ਰਿਕਟ ਨਹੀਂ ਖੇਡਦੇ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਮਾਣ ਵਾਲੀ ਵੱਲ ਨਹੀਂ। ਉਹਨਾਂ ਸੋਚਿਆ ਕਿ 'ਜੇ ਮੈਂ ਟੈਨਿਸ ਦੀ ਗੇਂਦ ਨੂੰ ਹਿੱਟ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਦੀ ਗੇਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਹਿੱਟ ਕਰਨ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਸਮਰਥ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਏ।' ਤੇ ਚੰਗੇ ਭਾਗੀਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੂਟਕੇਸ ਵਿਚ ਇਕ ਬਲੇਜਰ ਤੇ ਇਕ ਸਫੇਦ ਪਤਲੂਨ ਵੀ ਸੀ।

ਗੋਮਤੀ ਟੀਮ ਨੇ ਟਾਸ ਜਿੱਤਿਆ ਤੇ ਬੱਲੇਬਾਜੀ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੇ ਤੀਜੇ ਨੰਬਰ ਉੱਤੇ ਖੇਡਣਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਰੂਸ ਹੈਲਮ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਖੇਡਦੇ ਸਨ। ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਾਰੀ ਆ ਗਈ ਤੇ ਉਹ ਵਿਕੇਟ ਵਲ ਤੁਰ ਪਏ। ਤੁਰਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਅਜੇ ਤਕ ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਆਰਾਮਦੇਹ ਪੈਡ ਕਿਓਂ ਨਹੀਂ ਬਣਾਏ ਕਿਸੇ ਨੇ।
ਪਹਿਲੀ ਗੇਂਦ ਸ਼ਾਟ-ਪਿਚ ਸੀ। ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਟੈਨਿਸ ਦੀ ਗੇਂਦ ਵਾਂਗ ਹੀ ਲਿਆ ਤੇ ਮਿਡ ਵਿਕੇਟ ਬਾਊਂਡਰੀ ਵਲ ਹਿੱਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਭੀੜ ਝੂੰਮਣ ਲੱਗੀ ਤੇ ਵਾਹ-ਵਾਹ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।
ਅਗਲੀ ਗੇਂਦ ਕੇਨ ਚਾਚਾ ਦੇ ਪੈਡ ਉੱਤੇ ਲੱਗੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਵਿਕੇਟ ਦੇ ਯਕਦਮ ਸਾਹਮਣੇ ਸਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਐਲ.ਬੀ.ਡਬਲਿਊ. ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਅੰਪਾਇਰ ਨੇ ਉਂਗਲੀ ਚੁੱਕਣ ਵਿਚ ਸੰਕੋਚ ਕੀਤਾ। ਆਖ਼ਰ ਸੈਂਕੜੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਬਰੂਸ ਹੈਲਮ ਦਾ ਖੇਡ ਦੇਖਣ ਲਈ ਮੋਟੀ ਰਕਮ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ ਕਰਨਾ ਸ਼ਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ।
“ਨਾਟ ਆਊਟ!” ਅੰਪਾਇਰ ਨੇ ਕਿਹਾ।
ਤੀਜੀ ਬਾਲ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਦੇ ਬੱਲੇ ਉੱਤੇ ਲੱਗੀ ਤੇ ਸਲਿਪ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਗਈ।
“ਲਵਲੀ ਸ਼ਾਟ!” ਪੈਵਿਲੀਅਨ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਇਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਕੂਕ ਉੱਠੇ।
“ਕਲਾਸਿਕ ਲੇਟ-ਕੱਟ!” ਇਕ ਹੋਰ ਬੋਲਿਆ।
ਗੇਂਦ ਬਾਊਡਰੀ ਨਾਲ ਜਾ ਲੱਗੀ ਤੇ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਰਨ ਮਿਲ ਗਏ। ਓਵਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ ਤੇ ਦੂਜੇ ਬੱਲੇਬਾਜ ਨੇ ਬਾਲ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਪਹਿਲੀ ਬਾਲ ਉੱਤੇ ਹੀ ਇਕ ਰਨ ਲੈ ਲਿਆ ਤੇ ਫੇਰ ਦੂਜੇ ਰਨ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ। ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਇਕ ਹੀ ਰਨ ਕਾਫੀ ਹੈ। ਕਿਉਂ ਪਾਗਲਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਕੇਟਾਂ ਵਿਚ ਦੌੜਦੇ ਫਿਰੋ? ਫੇਰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੌੜਨਾਂ ਪਿਆ। ਅਜੇ ਪਿਚ ਉੱਤੇ ਉਹ ਅੱਧੀ ਦੂਰੀ ਵੀ ਤੈਅ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕੇ ਕਿ ਫੀਲਡਰ ਨੇ ਗੇਂਦ ਵਿਕੇਟ ਉੱਤੇ ਦੇ ਮਾਰੀ। ਕਈ ਗਜ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਰਨ-ਆਊਟ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਵਾਰੀ ਸ਼ੱਕ ਦੀ ਕੋਈ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਪੈਵਿਲੀਅਨ ਵਲ ਤੁਰ ਚੱਲੇ, ਤਾਂ ਭੀੜ ਨੇ ਹਮਦਰਦੀ ਵਜੋਂ ਤਾੜੀਆਂ ਵਜਾਈਆਂ।
ਪੈਵਿਲੀਅਨ ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਇਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, “ਇਸਦਾ ਕੀ ਦੋਸ਼! ਦੂਜੇ ਖਿਡਾਰੀ ਨੂੰ ਰਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਹਿਣਾ ਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚਾਹੀਦਾ। ਦੂਜਾ ਰਨ ਬਣ ਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦਾ। ਪਰ, ਏਨੀ ਦੂਰ ਕਾਨਪੁਰ ਤੋਂ ਆਉਣਾ ਸਫ਼ਲ ਹੋਇਆ। ਕਿੰਨਾ ਵਧੀਆ ਲੇਟ-ਕੱਟ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ!”

ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੇ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਖ਼ੂਬ ਡਟ ਕੇ ਟਿਫ਼ਨ (ਖਾਣਾ) ਖਾਧਾ ਤੇ ਫੇਰ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿ ਦੁਪਹਿਰ ਪਿੱਛੋਂ ਖਾਸੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਗੋਮਤੀ ਟੀਮ ਲਈ ਫੀਲਡਿੰਗ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ ਤੇ ਐਵੇਂ ਈ ਦੌੜਨਾਂ-ਭੱਜਣਾ ਪਵੇਗਾ, ਉਹ ਪੈਵਿਲੀਅਨ ਵਿਚੋਂ ਚੁੱਪਚਾਪ ਖਿਸਕ ਗਏ। ਸਟੇਡੀਅਮ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਇਕ ਤਾਂਗੇ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਤੇ ਛਾਊਨੀ ਵਿਚ ਐਮਿਲੀ ਆਂਟੀ ਕੇ ਘਰ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ।
ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ। ਐਮਿਲੀ ਆਂਟੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਇਕ ਵਜੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੂਜੀ ਵਾਰੀ ਲੰਚ ਕੀਤਾ।
ਓਧਰ, ਸਟੇਡੀਅਮ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਇਹੋ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਬਰੂਸ ਹੈਲਮ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਦੀ ਗੱਡੀ ਫੜ੍ਹਨ ਲਈ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਲਦੀ ਚਲੇ ਗਏ ਨੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਕ 'ਚੈਰਿਟੀ-ਮੈਚ' ਖੇਡਣਾ ਸੀ।
ਐਮਿਲੀ ਆਂਟੀ ਦਬੰਗ ਔਰਤ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੂੰ ਇਕ ਹਫ਼ਤੇ ਤਕ ਖੁਆਇਆ-ਪਿਆਇਆ ਤੇ ਫੇਰ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਡਾਰਮਿਟਰੀ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਜੋਤ ਦਿੱਤਾ। ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤਕ ਹੱਡ ਤੋੜ ਕੇ ਏਨੇ ਰੁਪਈਏ ਬਚਾਅ ਲਏ ਕਿ ਇਕ ਦਿਨ ਅਚਾਨਕ ਉੱਥੋਂ ਭੱਜ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਤੇ ਮੂੰਹ ਚੁੱਕੀ ਦਾਦੀ ਦੇ ਘਰ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ।
ਪਰ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਤਸੱਲੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬਰੂਸ ਹੈਲਮ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਖਿਡਾਰੀ ਦੇ ਖਾਤੇ ਵਿਚ ਚਾਰ ਰਨ ਹੋਰ ਜੋੜ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਗੋਮਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟਿੰਗ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੀ 'ਸਕੋਰ-ਬੁੱਕ' ਵਿਚ ਚਾਚੂ ਦੇ ਕਮਾਲ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ—

 ਬੀ. ਹੈਲਮ ਰਨ ਆਊਟ 4

ਗੋਮਤੀ ਟੀਮ ਇਹ ਮੈਚ ਹਾਰ ਗਈ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਫ਼ੌਰਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਗੇ, ਹਾਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਅਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਹੋਵਾਂਗੇ?
--- --- ---

ਰਸਕਿਨ ਬਾਂਡ ਦੀ ਇਹ ਪੁਸਤਕ The Adventures of Rusty (English) ਦੇ ਹਿੰਦੀ ਅਨੁਵਾਦ 'ਰਸਟੀ ਕੇ ਕਾਰਨਾਮੇ' ਮੈਂ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁਕ ਟਰਸਟ, ਦਿੱਲੀ ਵੱਲੋਂ ਫਰੀਦਕੋਟ ਵਿਖੇ ਲੱਗੇ ਇਕ ਪੁਸਤਕ ਮੇਲੇ ਵਿਚੋਂ ਲਿਆਂਦੀ, ਪੜ੍ਹੀ ਤੇ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਇਸਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਦੀ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ ਜਾਗੀ। ਅੱਗਲੇ ਦਿਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜਾ ਕੇ ਭਾਅ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਬਦਨ ਹੁਰਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਮਨ ਆਈ ਗੱਲ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ...ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਟਰਸਟ ਵੱਲੋਂ ਇਸਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਛਾਪਿਆ ਜਾ ਚੱਕਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਸਦਾ ਓਹ ਐਡੀਸ਼ਨ ਖ਼ਤਮ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਪੁਰ ਜ਼ੋਰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਜਿਦ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਹਲਕੀ ਜਿਹੀ ਸੇਧ-ਸਹਿਮਤੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਮੈਂ ਇਦਾਰੇ ਜ਼ਿਕਰ ਦੇ ਧੰਨਵਾਦ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਾਂ। ਤੇ ਮੈਂ ਇਦਾਰਾ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁਕ ਟਰਸਟ, ਦਿੱਲੀ, ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਹਿੰਦੀ ਅਨੁਵਾਦਕ ਸ਼੍ਰੀ ਦ੍ਰੋਣਵੀਰ ਕੋਹਲੀ ਤੇ ਭਾਅ ਬਦਨ ਹੁਰਾਂ ਦਾ ਤਹਿਦਿਲੋਂ ਧੰਨਵਾਦੀ ਹਾਂ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਅਨਾਇਤ ਸਦਕਾ ਮੈਂ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਨੁਵਾਦਕ ਜੀਵਨ ਕਾਲ (1976-2013) ਦੀ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਮੇਰੇ ਅਨੁਵਾਦ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕ੍ਰਿਤੀ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ...ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ, ਜੈਤੋ। 
ਪਰ ਮੇਰੇ ਅਨੁਵਾਦ ਦੀਆਂ—'ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਤੇ ਸਕੂਲੋਂ ਭੱਜਣਾ' ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਇਦਾਰਾ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁਕ ਟਰਸਟ, ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਤੇ ਸਹਿਮਤੀ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਇਸੇਤਮਾਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ—ਅਨੁ.

ਸਕੂਲੋਂ ਭੱਜਣਾ : ਦੂਜੀ ਕਹਾਣੀ :---

   ਸਕੂਲੋਂ ਭੱਜਣਾ   :   ਦੂਜੀ ਕਹਾਣੀ :---
ਦੂਜੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਰਸਟੀ ਆਪਣੇ ਇਕ ਦੋਸਤ ਦਲਜੀਤ ਦੇ ਨਾਲ ਬੋਰਡਿੰਗ ਸਕੂਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਭੱਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੋਸਤਾਂ ਦੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਹੈ—ਜਾਮਨਗਰ, ਜਿੱਥੋਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਬਿਠਾਅ ਕੇ ਰਸਟੀ ਦੇ ਚਾਚਾ ਜੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਦੇਸ਼ ਲੈ ਜਾਣਗੇ...। ਅਨੇਕਾਂ ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਝੱਲਣ ਪਿੱਛੋਂ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ-ਕਿਨਾਰੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਨੇ, ਉਦੋਂ ਤਕ ਜਹਾਜ਼ ਲੰਗਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਤੁਰ ਚੁੱਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ...।

   1. ਮੋਮਬਾਸਾ ਜਾਣ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਯੋਜਨਾ
   2. ਚਾਨਣੀ ਰਾਤ ਵਿਚ ਮੀਟਿੰਗ
   3. ਢਾਬੇ ਦੀ ਚਾਹ
   4. ਬਘਿਆੜ ਤੇ ਬਲ੍ਹਦ-ਗੱਡੀ
   5. ਵਾਲ-ਵਾਲ ਬਚੇ
   6. ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿਚ ਡੇਰਾ
   7. ਮਮਤਾ ਦੇ ਅੰਗ-ਸੰਗ
   8. ਜੈਪੁਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਡਾਕੂਆਂ ਨਾਲ ਮੁੱਠਭੇੜ
   9. ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੀ ਚੋਰੀ ਤੇ ਸੀਨਾਜੋਰੀ
 10. ਜਾਮਨਗਰ

1. ਮੋਮਬਾਸਾ ਜਾਣ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਯੋਜਨਾ

1. ਮੋਮਬਾਸਾ ਜਾਣ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਯੋਜਨਾ

ਸਕੂਲ ਦੇ ਗੁੰਬਦ ਦੀ ਵੱਡੀ ਘੜੀ ਨੇ ਗਿਆਰਾਂ ਵਜਾਏ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਚੁੱਪਚਾਪ ਬਿਸਤਰੇ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ, ਚੁੱਪਚਾਪ ਜਿਮਨਾਸਟਿਕ ਵਾਲੇ ਬੂਟ ਪਾਏ ਤੇ ਦੱਬਵੇਂ ਪੈਰੀਂ ਡਾਰਮਿਟਰੀ ਵਿਚੋਂ ਖਿਸਕ ਚੱਲਿਆ।
ਦਹਿਲੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਆ ਕੇ ਮੈਂ ਰਤਾ ਠਿਠਕਿਆ। ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਹਨੇਰੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਝਾਕ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਜਾਗ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਪਿਆ। ਫੇਰ ਮੈਂ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਗੇਲਰੀ ਵਿਚ ਆਇਆ ਤੇ ਪੌੜੀਆਂ ਉਤਰ ਗਿਆ। ਦਲਜੀਤ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਰਾਂਡੇ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਸਿੱਖ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੌਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੱਗ ਲਾਹ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਤੇ ਲੰਮੇ ਕੇਸਾਂ ਦਾ ਜੂੜਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਤਨ ਉੱਤੇ ਚਿੱਟਾ ਕੁੜਤਾ-ਪਾਜਾਮਾ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਸਤੰਭ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਧੜਕਾ ਸਾਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸੀ ਕਿ ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਕੋਈ ਅਧਿਆਪਕ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਫੜ੍ਹੇ ਜਾਵਾਂਗੇ।
ਦਲਜੀਤ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਉਂਗਲ ਰੱਖ ਕੇ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ। ਵੈਸੇ, ਇਸਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਚੁਕੰਨਾ ਸੀ। ਪਰ ਦਲਜੀਤ ਤਾਂ ਸਵਾਦ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਹਰ ਗੱਲ ਨੂੰ ਰਹੱਸਮਈ ਬਣਾਅ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਦਲਜੀਤ ਪੱਬਾਂ ਭਾਰ, ਬਿਨਾਂ ਆਵਾਜ਼ ਕੀਤੇ, ਤੁਰਨਾ ਤਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪੈਰ ਬੜੇ ਵੱਡੇ ਸਨ। ਅਕਸਰ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਇਸ ਗੱਲ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਛੇੜਦੇ ਵੀ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਇਕ ਕਹਾਵਤ ਹੈ (ਪੈਰ ਵੱਡੇ ਗਵਾਰਾਂ ਦੇ)। ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਪੈਰ ਵੱਡੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਿਹਨਤ-ਮਜਦੂਰੀ ਦੇ ਲਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦਲਜੀਤ ਇਸਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਪੈਰ ਵੱਡੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਖ਼ੂਬ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਉਤਾਰੂ ਸੀ।
ਅਸੀਂ ਚੁੱਪਚਾਪ, ਪੈਵਿਲੀਅਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚੋਂ ਦੌੜਦੇ ਹੋਏ ਲੰਘਣ ਲੱਗੇ। ਉੱਤੇ ਆਸਮਾਨ ਵਿਚ ਮਾਨਸੂਨ ਦੇ ਬੱਦਲ ਤੈਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਪੈਵਿਲੀਅਨ ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਉਤਰ ਕੇ ਅਸੀਂ ਕਸਰਤ-ਘਰ ਵਿਚ ਜਾ ਵੜੇ। ਕਸਰਤ-ਘਰ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਅਕਸਰ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਿਲ੍ਹ ਭਰੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਹੀ ਅਸੀਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੁੱਪਚਾਪ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਕਰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ—ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਨਾਰੀਅਲ ਦੀਆਂ ਜਟਾਂ, ਵਾਰਨਿਸ਼ ਤੇ ਪਸੀਨੇ ਦੀ ਬੂ ਆਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ।
ਸਕੂਲ ਵਿਚੋਂ ਭੱਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸਾਡੀ ਅਖ਼ੀਰਲੀ ਬੈਠਕ ਸੀ।
“ਸਾਰੀ ਤਿਆਰੀ ਹੋ ਗਈ?” ਦਲਜੀਤ ਨੇ ਮੋਮਬੱਤੀ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਬਾਲ ਕੇ ਸਾਡੇ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਫਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਲਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਸਾਰੀ ਤਿਆਰੀ ਏ,” ਮੈਂ ਕਿਹਾ। “ਚਾਕੂ ਏ, ਬਿਸਕੁਟਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪੈਕਟ ਨੇ, ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ ਕੁ ਰੋਟੀਆਂ ਨੇ, ਮੱਛੀ ਵਾਲਾ ਡੱਬਾ ਏ, ਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ-ਜਿਹੀ ਮਠਿਆਈ-ਸ਼ਠਿਆਈ ਵੀ ਏ।”
ਰੋਟੀਆਂ ਅਸੀਂ ਪਿਛਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਦੇ ਖਾਣੇ ਵਿਚੋਂ ਬਚਾਅ ਕੇ ਲੁਕਾਅ ਲਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਹੁਣ ਬੇਹੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਸਖ਼ਤ ਤੇ ਕਰੜੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਮੈਂ ਦਿਖਾਉਣਾ ਇਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚੀਜ਼ਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਨੇ।
“ਬਹੁਤੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਾਂ ਨਈਂ! ਦਲਜੀਤ ਬੋਲਿਆ, “ਤੇ ਰੁਪਏ ਕਿੰਨੇ ਨੇ ਤੇਰੇ ਕੋਲ?”
“ਛੇ...ਯਾਨੀ ਕਿ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਜੇਬ ਖਰਚ!”
“ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਈਂ, ਰਸਟੀ।” ਦਲਜੀਤ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤਾ ਜੇਬ ਖਰਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, “ਖ਼ੈਰ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਤੀਹ ਕੁ ਰੁਪਈਏ ਨੇ, ਇਸ ਲਈ ਰੁਪਏ ਪੈਸਿਆਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਚਿੰਤਾ, ਘੱਟੋਘੱਟ, ਅਜੇ ਤਾਂ ਨਈਂ ਕਰਨੀ ਪਏਗੀ।...ਫੇਰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਪਨੀਰ, ਜੈਮ, ਚਾਕਲੇਟ ਤੇ ਅਚਾਰ ਵੀ ਏ। ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਰਸਲ 'ਚੋਂ ਮੈਂ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਚਾਅ ਲਈਆਂ ਸਨ।”
“ਚਾਕਲੇਟ ਦੇ ਨਾਲ ਅਚਾਰ ਖਾਵਾਂਗੇ?”
“ਨਈਂ ਜੀ। ਰਸਤੇ 'ਚ ਜੋ ਖਾਣ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਉਸ ਨਾਲ ਖਾਵਾਂਗੇ।”
ਦਲਜੀਤ ਦੇ ਪਿਤਾ ਪੂਰਬੀ-ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿਚ ਵਪਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਅਕਸਰ ਉਸਨੂੰ ਖਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਪਾਰਸਲ ਭੇਜਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਦਲਜੀਤ ਦੀ ਸਕੀਮ ਇਹ ਕਿ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਾਪਸ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਬੋਰਡਿੰਗ ਸਕੂਲ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾ ਉਕਤਾਅ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਭੱਜਣ ਦੀ ਸਕੀਮ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਚਾਚਾ ਜੀ ਇਕ ਸਟੀਮਰ ਦੇ ਕਪਤਾਨ ਸਨ, ਜਿਹੜਾ ਪੂਰਬੀ-ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੀ ਮੋਮਬਾਸਾ ਬੰਦਰਗਾਹ ਤੋਂ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਤਟ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਦੋ ਛੋਟੀਆਂ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ, ਜਾਮਨਗਰ ਤੇ ਦੁਆਰਕਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਦਲ-ਬਦਲ ਕੇ ਚੱਲਦਾ ਸੀ। 'ਐਸ.ਐਸ.ਲੂਸੀ' ਨਾਂ ਦਾ ਮੇਰੇ ਚਾਚਾ ਜੀ ਦਾ ਉਹ ਜਹਾਜ਼ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਆਖ਼ਰ ਵਿਚ ਜਾਮਨਗਰ ਵਿਚ ਡੇਰਾ ਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਹਾਂਗੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਜਹਾਜ਼ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਅ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।
ਦਲਜੀਤ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਜਾਣ ਲਈ ਕਾਹਲਾ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਇਹ ਗੱਲ ਆ ਜਾਏਗੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਲ-ਬੂਤੇ ਉੱਤੇ ਵਾਪਸ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਫੇਰ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ, ਕਿਸੇ ਸਕੂਲ ਵਿਚ, ਭੇਜਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ ਲੈਣਗੇ।
ਮੈਂ ਵੀ ਇੱਥੋਂ ਭੱਜਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਮੇਰੇ ਭੱਜਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੂਜੇ ਸਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਕਾਰਨ ਸਕੂਲ ਵੀ ਸੀ। ਉਂਜ ਸਾਡਾ ਸਕੂਲ ਚਾਰਲਸ ਡਿਕੰਸ ਦੇ ਡੋਥਬਵਾਏਸ ਹਾਲ ਵਾਂਗ ਅਕਾਊ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਫੇਰ ਵੀ ਇਹ ਕੋਈ ਚੰਗਾ ਸਕੂਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉੱਥੋਂ ਦਾ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਉਸਨੂੰ ਸਕੂਲ ਵਾਂਗ ਨਾ ਚਲਾ ਕੇ, ਇਕ ਧੰਦੇ ਵਾਂਗ ਚਲਾਉਂਦਾ ਸੀ। 'ਹਿੰਗ ਲੱਗੇ ਨਾ ਫਟਕੜੀ, ਰੰਗ ਆਵੇ ਚੋਖਾ' ਇਹ ਉਸਦਾ ਸਿਧਾਂਤ-ਵਾਕ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਫੀਸ ਖ਼ੂਬ ਤਕੜੀ ਲੈਂਦਾ, ਬਦਲੇ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਘਟੀਆ ਖਾਣਾ ਤੇ ਘਟੀਆ ਅਧਿਆਪਕ। ਚਲੋ ਖ਼ੈਰ, ਸਾਡੀ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੀ ਇਹੋ ਧਾਰਨਾ ਸੀ।
ਵੈਸੇ, ਸੱਚ ਪੁੱਛੋਂ ਤਾਂ ਅਰੁੰਡੇਲ (ਹਾਂ, ਇਹੀ ਸੀ ਸਾਡੇ ਸਕੂਲ ਦਾ ਨਾਂ) ਵਿਚ ਦਲਜੀਤ ਦੇ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਉਸਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ, ਕਿਤੇ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਿਆ, ਤੇ ਇਕ ਪਿੱਛੋਂ ਇਕ ਕਈ ਸਕੂਲ ਬਦਲਣ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਅਰੁੰਡੇਲ ਵਿਚ ਆਇਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਵੀ ਮਸਰਾਂ ਦੀ ਪਾਣੀ ਵਰਗੀ ਪਤਲੀ ਦਾਲ ਤੇ ਚਰਬੀ ਵਾਲਾ ਗੋਸ਼ਤ ਖਾ-ਖਾ ਕੇ ਉਹ ਅੱਕ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਹੀ ਭੱਜਣ ਲਈ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।
“ਇਸ ਸਕੂਲ ਪਿੱਛੋਂ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਨਈਂ ਜਾਵਾਂਗਾ,” ਦਲਜੀਤ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, “ਮੈਂ ਨੈਰੋਬੀ ਵਿਚ ਸਿੱਧਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਪਾਰ ਵਿਚ ਲੱਗ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਪੜ੍ਹ-ਲਿਖ ਸਕਦਾ ਆਂ। ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਤੇ ਘਾਟੇ ਵਿਚਲਾ ਫ਼ਰਕ ਵੀ ਸਮਝਦਾ ਆਂ। ਬਸ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਏਨਾ ਕਾਫੀ ਏ। ਤੂੰ ਕੀ ਕਰੇਂਗਾ, ਰਸਟੀ?”
“ਮੈਂ ਲੇਖਕ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਆਂ!” ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਸਕੂਲ ਜਾਣ 'ਚ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਇਤਰਾਜ਼ ਤਾਂ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇਹ ਸਕੂਲ ਮੈਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਆਂ ਕਿ ਮੇਰੇ ਗਾਰਜੀਅਨ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਕੂਲ 'ਚ ਨਹੀਂ ਭੇਜਣਗੇ।”
ਮੇਰੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਗਾਰਜੀਅਨ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਅਰੁੰਡੇਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਕੂਲ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਸਨ ਤੇ ਫੀਸ ਵੀ ਅੱਧੀ ਦੇਣੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਮੈਂ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ, ਮੇਰੇ ਗਾਰਜੀਅਨ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਵਿਚ ਦਿੱਕਤ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਮੇਰਾ ਵਿਹਾਰ ਬਾਗੀ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਘਰ ਬੈਠਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਗਲੀਆਂ-ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਮਟਰ-ਗਸ਼ਤੀ ਕਰਦਾ ਫਿਰਦਾ ਸੀ। ਫੇਰ, ਮੇਰੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਤਾਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿਚ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਮੇਰੇ ਗਾਰਜੀਅਨ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਵਰਗੇ ਜੋਖ਼ਮ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਗਾਰਜੀਅਨ (ਉਹ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਦੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਲੱਗਦੇ ਸਨ) ਦੀ ਕਦੀ ਕੋਈ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਤੇ ਉਹ ਮੈਥੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।
ਪਰ ਸਕੂਲੋਂ ਭੱਜਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਗਲੀਆਂ-ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਚ ਆਵਾਰਾਗਰਦੀ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਫੇਰ ਆਪਣੇ ਗਾਰਜੀਅਨ ਦੇ ਘਰ ਪਰਤ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸੱਚਾਈ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਜਾਮਨਗਰ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਚਾਚਾ ਜੀ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਜਿਮ ਚਾਚਾ ਜੀ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਸਨ। ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਓਦੋਂ ਦੇਖਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਬਾਰਾਂ ਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਅਰਸੇ ਵਿਚ ਜਿਮ ਚਾਚਾ ਜੀ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਮੈਨੂੰ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖਦੇ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਉੱਤੇ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਜਿਮ ਚਾਚਾ ਜੀ ਦੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਬਾਲਪਰਾਯਸੋ, ਸਾਨ ਡਿਏਗੋ, ਸਾਨ ਫ਼੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ, ਬਯੂਨਸ ਆਯਰਸ, ਦਾਰ-ਅਸ-ਸਲਾਮ, ਮੋਮਬਾਸਾ, ਸਿੰਘਾਪੁਰ, ਬੰਬਈ, ਮਾਰਸੇਲਜ, ਲੰਦਨ ਵਰਗੀਆਂ ਜਗਾਹਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਉਹ ਜਗਾਹਾਂ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਹਾਜ਼ ਠਾਹਰ ਕਰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਦੂਜੀ ਵਾਰੀ ਯਾਤਰਾ ਕਦੇ-ਕਦਾਰ ਹੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇੰਜ ਜਾਪਦਾ ਸੀ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਬੜੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ਕਰਦੇ ਫਿਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਲੰਗਰ ਸੁੱਟਦੇ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਦਭੁਤ, ਨਿਰਾਲੀ ਕਲਪਨਾ ਘਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਸਟੀਵੈਂਸਨ, ਕੈਪਟਨ ਮੇਰਿਏਟ, ਕਾਨਰੇਡ ਤੇ ਡਬਲਯੂ.ਡਬਲਯੂ. ਜੈਕਬਸ ਵਰਗੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।
ਜਿਮ ਚਾਚਾ ਜੀ ਆਪਣੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਵਿਚ ਅਕਸਰ ਲਿਖਦੇ ਸਨ ਕਿ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਾਂ। ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਵੀ ਲਿਖ ਦਿੰਦੇ, “ਉਦੋਂ, ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵੱਡਾ ਹੋ ਜਾਵੇਂ, ਰਸਟੀ!”
ਮੈਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਾਫੀ ਵੱਡਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਗਾਰਜੀਅਨ ਤੋਂ ਅੱਕ ਚੁੱਕਿਆ ਹਾਂ। ਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਏਨੀ ਗੱਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ, ਉਸਦੇ ਇਕ-ਇਕ ਕੋਨੇ ਨੂੰ, ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਜਗਾਹਾਂ ਨੂੰ, ਜਿਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ, ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਦੇ ਚਪਟੇ ਪੈਂਦੇ ਵਾਲੇ ਚੀਨੀ ਜਹਾਜ਼ ਤੇ ਸਾਂਪਾਨ (ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਨੀ ਬੇੜੀਆਂ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਵੀ ਨੇ), ਇੰਡੀਜ ਤੇ ਉਸਦੇ ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਤਾੜ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਸਮੁੰਦਰੀ-ਕਿਨਾਰੇ, ਲੰਦਨ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ, ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਆਬਨੂਸੀ (ਗੂੜ੍ਹੇ ਕਾਲੇ) ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਵਾਸੀ ਤੇ ਅਮੇਜਨ ਦੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਪੰਛੀ ਤੇ ਮਨਮੋਹਣੇ ਰੁੱਖ-ਬੂਟੇ...ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਮੈਂ।
ਜਿਮ ਚਾਚਾ ਜੀ ਦੀ ਜਦੋਂ ਆਖ਼ਰੀ ਚਿੱਠੀ ਆਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਿਨ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਹਾਜ਼ ਜਾਮਨਗਰ ਵਿਚ ਲੰਗਰ ਸੁੱਟੇਗਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਸ ਦੇ ਝੂਲੇ ਵਿਚ ਝੂਲਦਾ ਹੋਇਆ ਯਕਦਮ ਨਿਹਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ, ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਉਹ ਮੌਕਾ ਆ ਹੀ ਗਿਆ! ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਜਿਮ ਚਾਚਾ ਜੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਣ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਿਖੀ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਵੀ ਕਿੰਜ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣ ਲਈ ਏਨਾ ਬੇਚੈਨ ਹਾਂ!
ਸਵਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਸਕੂਲੋਂ ਭੱਜਣ ਤੇ ਝਟਪਟ ਗੱਡੀ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਬੰਦਰਗਾਹ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਮਾਨਗਰ ਪੱਛਮੀ ਸਮੁੰਦਰ-ਤਟ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਸੀ ਤੇ ਉਤਰ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪਹਾੜਗੰਜ ਨਾਮਕ ਹਿੱਲ ਸਟੈਸ਼ਨ ਤੋਂ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਡਾ ਸਕੂਲ ਸੀ, ਘੱਟੋਘੱਟ ਅੱਠ ਸੌ ਮੀਲ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਸੀ।
ਅੱਠ ਸੌ ਮੀਲ!
--- --- ---

2. ਚਾਨਣੀ ਰਾਤ ਵਿਚ ਮੀਟਿੰਗ

2. ਚਾਨਣੀ ਰਾਤ ਵਿਚ ਮੀਟਿੰਗ

ਜੇ ਦਲਜੀਤ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਾ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਭੱਜਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕਰਦਾ। ਸਕੂਲੋਂ ਇਕੱਲੇ ਭੱਜਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਮਜ਼ਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਖ਼ਰਾਬ ਗੱਲ ਉਹ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਭੱਜਣ ਵਾਲਾ ਸਾਥੀ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਤਾਂ ਉਤਸਾਹ ਦਿਖਾਵੇ, ਪਰ ਅੰਤਮ ਛਿਣਾ ਵਿਚ ਸਾਥ ਛੱਡ ਦੇਵੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਦੂਜਾ ਸਾਥੀ ਹਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪਰ ਦਲਜੀਤ ਅਜਿਹਾ ਸਾਥੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜੋ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਕਰਕੇ ਵੀ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਲਗਭਗ ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਚਾਚਾ ਜੀ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਤੇ ਜਹਾਜ਼ ਉੱਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪਰਗਟ ਕੀਤੀ ਸੀ ਤਾਂ ਬਿਨਾਂ ਇਕ ਛਿਣ ਦੀ ਦੇਰ ਕੀਤਿਆਂ ਦਲਜੀਤ ਨੇ ਬੇਝਿਜਕ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, “ਮੈਂ ਵੀ ਚੱਲਾਂਗਾ, ਤੇਰੇ ਨਾਲ!”
ਦਲਜੀਤ ਮੌਜੀ ਤਬੀਅਤ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਸੀ। ਅਕਸਰ ਗਲਤੀ ਵੀ ਕਰ ਬੈਠਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਦੀ ਅਧੂਰਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਹੱਥ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਧਰ ਕੇ, ਬੈਠਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਿੱਖਿਆ ਉਸਨੇ। ਜੇ ਕੋਈ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਨਾ ਤਾਂ ਮਨ ਵਿਚ ਜੋ ਵੀ ਉਹ ਠਾਣ ਲੈਂਦਾ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਕਰਕੇ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਸੀ।
ਸਾਡੇ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੋਸਤੀ ਮੈਰਾਥਨ ਦੌੜਾਂ ਦੌਰਾਨ ਹੋਈ ਸੀ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਮਾਨਸੂਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸੀ। ਮੈਂ ਘੱਟ ਦੂਰੀ ਵਾਲੀ ਦੌੜ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਅੱਗੇ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਦਲਜੀਤ ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਹ ਦਾ ਖਾਸਾ ਭਾਰਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਦੂਜੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਤੋਂ ਪੱਛੜ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮੈਰਾਥਨ ਵਿਚ ਮੈਂ ਅਕਸਰ ਚੰਗੇ ਐਥਲੀਟਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਜਾਣ ਦਿੰਦਾ ਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਕਿਸੇ ਘਾਹ ਵਾਲੇ ਟਿੱਲੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਮੌਜ ਨਾਲ ਕੋਈ ਕਾਮਿਕ ਜਾਂ 'ਡੇਵਿਡ ਕਾਪਰਫੀਲਡ' ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਂਢ ਪੜ੍ਹਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਕ ਸ਼ਾਮ ਜਦੋਂ ਦੌੜ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਮੈਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੈਠਾ ਪੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਕੀ ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਦਲਜੀਤ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਚਹਿਲ-ਕਦਮੀ ਕਰਦਾ ਤੇ ਮਗਨ ਹੋ ਕੇ ਸੀਟੀ ਵਜਾਉਂਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।
“ਤੂੰ ਦੌੜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ?” ਮੈਂ ਉਸ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਹਾਂ, ਹੋਇਆ ਸੀ। ਤੂੰ ਨਈਂ ਹੋਇਆ?”
“ਹੋਇਆ ਸੀ।” ਮੈਂ ਬੋਲਿਆ ਤੇ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹਦਾ ਰਿਹਾ।
ਦਲਜੀਤ ਆ ਕੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਿਆ।
“ਜੇ ਅਸੀਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਲੇਟ ਵੀ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਈਂ ਲੱਗੇਗਾ।” ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਚੱਲ, ਉਸ ਸਟਾਲ 'ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਗਰਮ-ਗਰਮ ਪਕੌੜੇ ਖਾਨੇ ਆਂ। ਪੈਸਿਆਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ, ਯਾਰ! ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕਾਫੀ ਸਾਰੇ ਰੁਪਈਏ ਨੇ। ਮਾਂ ਦਾ ਲਾਡਲਾ ਮੁੰਡਾ ਆਂ ਨਾ। ਖ਼ੂਬ ਪੈਸੇ ਭੇਜਦੀ ਏ। ਵਿਗਾੜਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕਸਰ ਨਈਂ ਛੱਡੀ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ।”
ਇਹ ਸਾਡੀ ਸਥਾਈ ਮਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਸ਼੍ਰੀਗਣੇਸ਼ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਪਕੌੜਿਆਂ ਦੀ ਨੀਂਹ ਉੱਤੇ ਬਣੀ ਇਹ ਦੋਸਤੀ ਲੰਮੀ ਦੂਰੀ ਦੀ ਦੌੜ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਡੀ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਇਕ ਸਮਾਨ ਅਰੁਚੀ ਕਰਕੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਹੋਰ ਵੀ ਪੱਕੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਕਈ ਮੈਰਾਥਨ ਦੌੜਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ।
ਹੁਣ ਕਸਰਤ-ਘਰ ਦੀ ਹਨੇਰੀ, ਉੱਚੀ ਛੱਤ ਹੇਠ ਬੈਠੇ ਅਸੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਬੜੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਦੇ ਵੀ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਕੋਈ ਮਲਾਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਦਲਜੀਤ ਕੋਲ ਬਹੁਤੇ ਰੁਪਈਏ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ। ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਮੁੰਡਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਬੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਢੇਰ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਨੇ—ਪਰ ਮੈਂ ਵਿਹਾਰਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੇ ਦੁਨੀਆਦਾਰੀ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਦਲਜੀਤ ਮੈਥੋਂ ਵੱਧ ਅਨੁਭਵੀ ਸੀ।
ਦਲਜੀਤ ਨੇ ਪਾਜਾਮੇਂ ਦੇ ਨੇਫੇ ਵਿਚ ਟੁੰਗਿਆ ਇਕ 'ਫੋਲਡਰ' ਕੱਢਿਆ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਅੱਗੇ ਫਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਵਿਛਾਅ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਰੇਲ-ਰਸਤਿਆਂ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਅੰਤਮ ਮੈਰਾਥਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਖ਼ਰੀਦਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੌੜ ਦੀ ਇਕ ਯਾਦਗਾਰ ਗੱਲ ਇਹ ਵੀ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਦੌੜ ਵਿਚੋਂ ਖਿਸਕ ਕੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵੱਲ ਸਰਕ ਗਏ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖ਼ਰੀਦਨ-ਖਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਅਸੀਂ ਛੋਟੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਸਕੂਲ ਪਰਤੇ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਵੇਂ ਇਸ ਦੌੜ ਵਿਚ ਕਰਮਵਾਰ ਪਹਿਲੇ ਤੇ ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ ਉੱਤੇ ਆਏ ਸੀ। (ਹਾਲਾਂਕਿ ਜਦੋਂ ਜੱਜ ਆਏ, ਤੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਮਿਥੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਅਯੋਗ ਕਰਾਰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਗਿਆ। ਫੇਰ ਵੀ ਅਸੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ ਛਿਣ ਲਈ ਹੀ ਸਹੀ, ਮਾਣ ਤਾਂ ਲੁੱਟ ਹੀ ਲਿਆ ਸੀ—ਕਿਉਂਕਿ ਹਰੇਕ ਨੇ ਆ ਕੇ ਇਸ ਜਿੱਤ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਵਧਾਈ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।)
ਰੇਲਵੇ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਸਾਡੇ ਅੱਗੇ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ ਪਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਲਾਲ ਪੈਨਸਲ ਲਈ ਤੇ ਨਕਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਪਹਾੜਗੰਜ ਦੇ ਚਾਰੇ-ਪਾਸੇ ਦਾਇਰਾ ਲਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਤਰਾਈ ਵਿਚ ਸੀ। ਫੇਰ, ਮੈਂ ਜਾਮਨਗਰ ਉੱਤੇ ਵੀ ਦਾਇਰਾ ਲਾਇਆ, ਜਿਹੜਾ ਕੱਛ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿਚ ਕਾਠੀਆਵਾੜ ਦੇ ਅੰਤਮ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਜਗਾਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕੀ ਸੀ? ਪਹਿਲਾਂ, ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੇ ਜੰਗਲ ਸਨ। ਫੇਰ ਦੋਆਬਾ ਯਾਨੀ ਜਮੁਨਾ-ਗੰਗਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦਾ ਸਮਤਲ ਉਪਜਾਊ ਮੈਦਾਨ, ਜਿਹੜਾ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਅੱਗੇ ਤਕ ਫ਼ੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਫੇਰ ਨੰਗੀਆਂ, ਹਰਿਆਲੀਹੀਣ, ਮਟਮੈਲੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਮਾਰੂਥਲ ਦੀ ਰੇਤ ਦੇ ਟਿੱਬੇ—ਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਗੁਜਰਾਤ ਤੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਤਟ ਦਾ ਉਪਜਾਊ ਖੇਤਰ, ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਝੀਲਾਂ ਸਨ। ਅਸੀਂ ਇਹ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਵਾਰੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਉਪਲਭਧ ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਾਂਗੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਸਮਾਂ ਬਹੁਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜੁਲਾਈ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ, ਮਾਨਸੂਨ ਦੇ ਤਕਲੀਫ਼ਦੇਹ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਲੰਗਰ ਉਠਾਲ ਕੇ ਤੁਰ ਜਾਵੇਗਾ।
“ਜਿੰਨੀ ਜਲਦੀ ਹੋ ਸਕੇ, ਸਾਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਏ।” ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਫੜ੍ਹੇ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਗਏ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਝੇਗਾ ਈ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਕਿੱਥੇ ਲੱਭਣ। ਭਾਰਤ ਬੜਾ ਵੱਡਾ ਦੇਸ਼ ਏ। ਇੱਥੇ ਲਾਪਤਾ ਹੋ ਜਾਣਾ ਬੜਾ ਆਸਾਨ ਏਂ।”
“ਕੀ ਤੂੰ ਸਮਝਦਾ ਏਂ, ਇਹ ਲੋਕ ਸਾਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦਾ ਝੰਜਟ ਮੁੱਲ ਲੈਣਗੇ?”
“ਹਾਂ, ਕਿਓਂ ਨਹੀਂ। ਯਾਦ ਰੱਖ, ਮੇਰੇ ਗਾਰਜੀਅਨ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਦੇ ਦੋਸਤ ਨੇ। ਤੇ ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਕੁਛ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਏ, ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਤਾਂ ਸਕੂਲ ਉੱਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾਂ ਈ ਦਾਇਰ ਕਰ ਦੇਣਗੇ। ਜਿਵੇਂ ਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭਿਣਕ ਪਵੇਗੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਗ਼ਾਇਬ ਹੋ ਗਏ ਆਂ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਾੜਗੰਜ ਵਿਚ ਸਾਡੀ ਖੋਜ ਕਰਨਗੇ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਉੱਥੇ ਯਾਨੀ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਵਿਚ ਵੀ ਨਾ ਮਿਲਾਂਗੇ, ਤਾਂ ਫ਼ੌਰਨ ਪੁਲਸ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਕਰ ਦੇਣਗੇ ਤੇ ਸਾਨੂੰ 'ਗੁਮਸ਼ੁਦਾ' ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇਗਾ—ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਵਾਂਗ। ਫੇਰ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਤੇ ਬੱਸ ਅੱਡਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਰੜੀ ਨਿਗਰਾਨੀਂ ਰੱਖੀ ਜਾਵੇਗੀ।”
“ਤਾਂ ਕੀ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅਸੀਂ ਦਿੱਲੀ ਤਕ ਪੈਦਲ ਤੁਰ ਕੇ ਜਾਵਾਂਗੇ?” ਦਲਜੀਤ ਹੈਰਾਨ-ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਜਿਹਾ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, “ਮੈਂ ਸਵਾ ਸੌ ਮੀਲ ਪੈਦਲ ਤੁਰ ਕੇ ਨਈਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।”
“ਨਹੀਂ, ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਨੂੰ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਤਕ ਪੈਦਲ ਤੁਰ ਕੇ ਜਾਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਯਾਨੀਕਿ ਤੇਰਾਂ-ਚੌਦਾਂ ਮੀਲ ਦੀ ਉਤਰਾਈ ਵਾਲਾ ਰਸਤਾ। ਤੂੰ ਏਨਾਂ ਤਾਂ ਤੁਰ ਲਵੇਂਗਾ ਨਾ?”
“ਹਾਂ, ਏਨਾ ਤੁਰ ਲਵਾਂਗਾ। ਜੇ ਰਸਤਾ ਉਤਰਾਈ ਵਾਲਾ ਹੋਇਆ।”
“ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਰੇਲ ਜਾਂ ਬੱਸ ਜਾਂ ਟਰੱਕ ਫੜਾਂਗੇ। ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਈ ਰਹਾਂਗੇ।”
“ਠੀਕ ਏ, ਰਸਟੀ! ਬੜਾ ਵਧੀਆ ਖ਼ਿਆਲ ਏ। ਪਰ ਹਾਲੇ ਐਨੀ ਅੱਗੇ ਦੀ ਨਾ ਸੋਚ। ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚਦੇ ਆਂ। ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਏ ਏਥੋਂ। ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਕੋਈ ਜੁਗਤ ਭਿੜਾਵਾਂਗੇ।”
ਅਸੀਂ ਚੁੱਪ ਬੈਠੇ ਸੀ ਤੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਗਵਾਚੇ ਹੋਏ ਸੀ। ਚਿੰਤਾ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਫੜ੍ਹੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਹਸ਼ਰ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ? ਤੇ ਫੇਰ ਸਾਨੂੰ ਕੈਸੀਆਂ-ਕੈਸੀਆਂ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ? ਮੋਮਬੱਤੀ ਦੀ ਲਾਟ ਕੰਬੀ ਤੇ ਬੁਝ ਗਈ। ਇਕ ਮਿੰਟ ਲਈ ਸੰਘਣਾ ਹਨੇਰਾ ਛਾ ਗਿਆ। ਫੇਰ ਚਾਨਣ ਦੀ ਇਕ ਪਤਲੀ ਜਿਹੀ ਲਕੀਰ ਫਰਸ਼ ਤੋਂ ਰੀਂਘਦੀ ਹੋਈ ਮੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪਈ।
“ਮੇਰੀ ਪੈਨਸਲ-ਟਾਰਚ ਕੈਸੀ ਲੱਗੀ?” ਦਲਜੀਤ ਬੋਲਿਆ, “ਮੇਡ ਇਨ ਜਾਪਾਨ ਏਂ ਤੇ ਇਸਦਾ ਡਜਾਇਨ ਜੇਮਸ ਬਾਂਡ ਨੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਏ। ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਮੈਂ ਨੈਰੋਬੀ 'ਚੋਂ ਖ਼ਰੀਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਬੈਟਰੀ ਜਾਇਆ ਨਈਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਇਸ ਸਾਈਜ਼ ਦੀ ਇੱਥੇ ਮਿਲਦੀ ਨਈਂ।” ਤੇ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸਨੇ ਬੈਟਰੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਘਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਬੜਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲਾਡ-ਪਿਆਰ ਦੇ ਕੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਰੱਖਿਆ ਏ।”
“ਹਾਂ,” ਦਲਜੀਤ ਨੇ ਦੱਬਵੀਂ ਹਾਸੀ ਹੱਸਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ, “ਹਾਂ, ਸੱਚਮੁੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿਰ ਚੜ੍ਹਾ ਰੱਖਿਆ ਏ ਮੈਨੂੰ।” ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, “ਤਾਂ ਪੱਕਾ ਰਿਹਾ, ਕਲ੍ਹ ਰਾਤ ਨੂੰ।” ਉਹ ਬੜੀ ਧੀਮੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਦਲਜੀਤ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਮਜ਼ਾ ਆਉਂਦਾ ਸੀ।
“ਠੀਕ, ਕਲ੍ਹ ਰਾਤ—ਪੱਕਾ ਰਿਹਾ।” ਮੈਂ ਕਿਹਾ।
“ਕਿੱਥੇ ਮਿਲਾਂਗੇ?”
“ਹੇਠਾਂ ਟਾਹਲੀ ਦੇ ਜੰਗ ਵਿਚ। ਵੱਡੀ ਚਟਾਨ ਕੋਲ। ਦਸ ਵਜੇ। ਉੱਥੋਂ ਅਸੀਂ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ-ਕਿਨਾਰੇ ਤੁਰਦੇ ਹੋਏ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਛੋਟਾ ਰਸਤਾ ਫੜਾਂਗੇ।”
“ਠੀਕ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੀਂ, ਦੇਰ ਨਾ ਕਰੀਂ, ਸਮਝਿਆ!” ਦਲਜੀਤ ਬੋਲਿਆ, “ਇੰਜ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਹਨੇਰੇ 'ਚ—ਜੰਗਲ ਦੇ ਐਨ ਵਿਚਕਾਰ—ਮੈਂ ਖੜ੍ਹਾ ਤੈਨੂੰ ਉਡੀਕਦਾ ਰਹਾਂ। ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ, ਉੱਥੇ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ।”
“ਠੀਕ, ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਟਾਰਚ ਤਾਂ ਹੈ ਈ!” ਮੈਂ ਕਿਹਾ।
ਉਸਨੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਫੇਰ ਮੇਰਾ ਹੱਥ ਫੜ੍ਹ ਲਿਆ। ਬੋਲਿਆ, “ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਗੱਲਬਾਤ ਨਈਂ ਕਰਾਂਗੇ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਭਿਣਕ ਤਕ ਨਈਂ ਪੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਚੱਲ, ਹੁਣ ਚੱਲ ਕੇ ਸੌਂਦੇ ਆਂ। ਮੈਨੂੰ ਨੀਂਦ ਆ ਰਹੀ ਏ।”
“ਜਾਹ, ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਸੌਂ!” ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਕਲ੍ਹ ਤੋਂ ਸ਼ਾਇਦ ਬਹੁਤਾ ਸੌਣਾ ਨਸੀਬ ਨਾ ਹੋਵੇ।”
ਅਸੀਂ ਕਸਰਤ-ਘਰ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲੇ ਤਾਂ ਚੰਦ ਨਿਕਲ ਆਇਆ ਸੀ। ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਮੈਦਾਨ, ਗੁੰਬਦ ਤੇ ਡਾਰਮਿਟਰੀ ਦੀ ਇਮਾਰਤ, ਇਹ ਸਭ ਚੰਨ-ਚਾਨਣੀ ਵਿਚ ਸਪਸ਼ਟ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਢਲਾਣ ਉੱਤੇ ਦੇਵਦਾਰ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਛਾਵੇਂ ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੇ ਸਨ। ਆਸਮਾਨ ਵਿਚ ਇੱਕਾ-ਦੁੱਕਾ ਬੱਦਲ ਸਨ। ਰਾਤ ਬੜੀ ਸੁੰਦਰ ਸੀ।
“ਕੋਈ ਦੇਖ ਨਾ ਲਵੇ!” ਦਲਜੀਤ ਬੋਲਿਆ।
“ਜੇ ਕੋਈ ਤੈਨੂੰ ਫੜ੍ਹ ਵੀ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਕਹੀਂ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਤੁਰਦੇ ਦੇਖਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਮੇਰੇ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਣ ਲਈ, ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਆਇਆ ਸੈਂ।”
“ਵਾਹ! ਲੱਗਦਾ ਏ, ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਵਿਚਾਰ, ਤੈਨੂੰ ਕਿਤਾਬਾਂ 'ਚੋਂ ਮਿਲੇ ਨੇ।”
ਅਸੀਂ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਰ ਰਹੇ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਪਿਸ਼ਾਚ ਤੁਰੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਫੇਰ ਅਸੀਂ ਕਾਹਲੀ-ਕਾਹਲੀ ਤੁਰਦੇ ਹੋਏ ਉਪਰ ਆਪੋ-ਆਪਣੀ ਡਾਰਮਿਟਰੀ ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਵੱਲ ਅਹੁਲੇ।
ਦਲਜੀਤ ਆਪਣੀ ਡਾਰਮਿਟਰੀ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ ਰੁਕਿਆ। ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਉਸਨੇ ਭੇਦ ਭਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੱਥ ਹਿਲਾਇਆ। ਮੈਂ ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਬਿਸਤਰੇ ਵਿਚ ਛਾਪਲ ਗਿਆ ਤੇ ਸੌਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਪਰ ਨੀਂਦ ਜਿਵੇਂ ਕੋਹਾਂ ਦੂਰ ਭੱਜ ਗਈ ਸੀ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਅਗਲੇਰੀ ਸਾਹਸਿਕ ਯਾਤਰਾ ਬਾਰੇ ਕਾਫੀ ਦੇਰ ਤਕ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਸਫ਼ਰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ਤੇ ਚਾਚਾ ਜੀ ਜਦੋਂ ਸਾਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਆਪਣੇ ਜਹਾਜ਼ ਉੱਤੇ ਦੇਖਣਗੇ, ਤਾਂ ਕਿੰਨੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋਣਗੇ।
ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਰਸਤੇ ਦਾ ਖਰਚਾ ਕੱਢਣ ਲਈ ਮੈਂ ਕੋਈ ਕੰਮ-ਧੰਦਾ ਤਾਂ ਲੱਭ ਹੀ ਲਵਾਂਗਾ। ਅਸੀਂ, ਦਲਜੀਤ ਤੇ ਮੈਂ, ਜਹਾਜ਼ ਉੱਤੇ ਸਫ਼ਾਈ ਤੇ ਦੂਜੇ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਖਰਚਾ ਕੱਢ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।
ਯੋਕੋਹਾਮਾ, ਵਾਲਪਰਾਯਸੋ, ਸਾਨ ਡਿਏਗੋ, ਲੰਦਨ।
--- --- ---

3. ਢਾਬੇ ਦੀ ਚਾਹ

3. ਢਾਬੇ ਦੀ ਚਾਹ

ਸਕੂਲੋਂ ਭੱਜਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਮਾਂ-ਪਿਓ ਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ। ਪਰ ਕੀ ਉਹ ਨਾਪਸੰਦਗੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੱਚੇ ਦਿਲ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲੀ ਹੋਵੇਗੀ? ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਭੱਜਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਘਟੀਆ ਸਕੂਲ ਜਾਂ ਮਨਹੂਸ ਘਰ ਦੀ ਵਜਾਹ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਪਸੰਦ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਭੱਜਣਾ ਚਾਹਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਭੱਜਣ ਦੀ ਇਕ ਬੜੀ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਪਰੰਪਰਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਹਕ ਫਿਨ ਭੱਜਿਆ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਾਪਰਫੀਲਡ ਤੇ ਆਲਿਵਰ ਟਵਿਸਟ ਵੀ ਭੱਜੇ ਸਨ। ਕਿਮ ਵੀ ਭੱਜਿਆ ਸੀ। ਕਈ ਦਲੇਰ ਨੌਜਵਾਨ ਭੱਜ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਗਏ। ਵਧੇਰੇ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਸਕੂਲੋਂ ਭੱਜੇ ਨੇ, ਤੇ ਜੇ ਨਹੀਂ ਭੱਜੇ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਇੰਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ।
ਚਲੋ ਖ਼ੈਰ, ਦਲਜੀਤ ਤੇ ਮੈਂ ਸਕੂਲੋਂ ਭੱਜ ਗਏ ਤੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਸਫ਼ਾਈ ਦੇਣ ਵਿਚ ਬਹੁਤਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਬਰਬਾਦ ਕਰਾਂਗੇ। ਅਸੀਂ ਸਕੂਲੋਂ ਭੱਜੇ ਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤਕ ਸਫ਼ਲ ਵੀ ਹੋਏ। ਪਰ ਇਸ ਸਭ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਜਿੰਨੀ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਇਹ ਦੇਸ਼ ਉਸਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦੋ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਪੰਦਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਆਬਾਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਲੁਕ-ਛਿਪ ਕੇ ਰਹਿਣ ਜਾਂ ਗਵਾਚ ਜਾਣ ਜਾਂ ਗ਼ਾਇਬ ਹੋਣ ਲਈ ਇਹ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਸੌਖ ਭਰਪੂਰ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ ਕਿ ਭੱਜਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਕਦੀ ਅਤਾ-ਪਤਾ ਤਕ ਨਾ ਲੱਗੇ! ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਕਦੀ ਉਸਦੀ ਕੋਈ ਭਿਣਕ ਵੀ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਨਾ ਪਵੇ!
ਅਜਿਹੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਗ਼ਾਇਬ ਹੀ ਹੋ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਇਕ ਖਾਸ ਜਗ੍ਹਾ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ਸੀ ਜਾਮਨਗਰ, ਜਾਣ ਲਈ ਨਿਕਲੇ ਸੀ। ਇਕ ਅਣਜਾਣ-ਅਣਪਛਾਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਜਾਣ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਪੁੱਟਿਆ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੀ—ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੀ, ਚੀੜ੍ਹ ਦੀਆਂ ਸੁੱਕੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਤੇ ਕੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਤਿਲ੍ਹਕਣੀ ਧਰਤੀ ਸੀ। ਤੇ ਮੈਂ ਇਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਭੱਜ ਰਿਹਾ, ਬਲਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚੀਜ਼ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਚਾਹੋ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਦਾ ਨਾਂ ਦੇ ਸਕਦੇ ਓ। ਹਾਂ, ਮੈਂ ਇਕ ਸੁਪਨੇ ਵੱਲ ਭੱਜ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਮੇਰੇ ਪੈਰ ਨੰਗੇ ਸਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਕਮੀਜ਼-ਪਾਜਾਮਾ ਸੀ। ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਖੜ੍ਹੀ ਢਲਾਨ ਤੋਂ ਤਿਲ੍ਹਕਦਾ ਹੋਇਆ ਮੈਂ ਉਤਰਿਆ ਤੇ ਚੌੜੀ ਚਟਾਨ ਤਕ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਹੜੀ ਜੰਗਲ ਦੇ ਐਨ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਚੀੜ੍ਹ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹਵਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਹਿ ਰਹੀ ਸੀ। ਰਾਤ ਠੰਢੀ ਤੇ ਸੁਖਦਾਈ ਸੀ। ਹੇਠਲੀ ਘਾਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਦੀ ਦੀ ਮੱਧਮ ਕਲ-ਕਲ ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ। ਸੁਰ ਅਜਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਆਪਣੀ ਧੁਨ ਵਿਚ ਲੈਅ-ਸੁਰ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਗੁਣਗੁਣਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਮਾਨਸੂਨ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਿਚੋਂ ਚੰਦ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਤੇ ਉਸਦੇ ਚਾਨਣ ਵਿਚ ਰੁੱਖ, ਸਰਕੜੇ-ਝਾੜੀਆਂ ਤੇ ਚੱਟਾਨਾਂ ਦੇ ਪੱਥਰ ਜਗਮਗਾ ਉੱਠੇ।
ਕੁਝ ਛਿਣ ਵਿਚ ਹੀ ਦਲਜੀਤ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਵੀ ਕਮੀਜ਼-ਪਾਜਾਮਾਂ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਪੱਗ ਵੀ ਸੀ। ਦਲਜੀਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪੱਗ ਉੱਤੇ ਬੜਾ ਮਾਣ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੱਗ ਨੂੰ ਉਹ ਜਾਂ ਤਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਾਂ ਫੇਰ ਖੇਡਣ-ਕੁੱਦਣ ਸਮੇਂ ਹੀ ਲਾਹੁੰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਸਕੂਲ ਵਿਚੋਂ ਨੰਗੇ ਸਿਰ ਭੱਜਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਉਹ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਸੌਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੇ ਪੱਗ ਲਾਹ ਕੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਇਕ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਤੇ ਬਿਸਤਰੇ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਓਵੇਂ ਦੀ ਜਿਵੇਂ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਲਈ ਸੀ—ਬਿਲਕੁਲ ਕਿਸੇ ਟੋਪ ਵਾਂਗ ਹੀ—ਤੇ ਪੱਗ ਦੀ ਇਕ ਵੀ ਤੈਹ ਹਿੱਲੀ ਜਾਂ ਵਿਗੜੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕਸਰਤ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੇ ਬੰਡਲ ਬਣਾ ਕੇ ਨਾਲ ਲੈ ਆਏ ਸੀ। ਉੱਥੋਂ ਤੁਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾ ਲਿਆ। ਗੱਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਕੂਲ ਦੀ ਵਰਦੀ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ। ਤੇ ਸਾਡੇ ਘਰ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਸਤਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਬਕਸਿਆਂ ਵਿਚ ਬੰਦ ਪਏ ਸਨ। ਅਸੀਂ ਬੂਟ ਵੀ ਕਸਰਤ ਵਾਲੇ ਪਾ ਲਏ ਸਨ। ਸਾਡੇ ਝੋਲਿਆਂ ਵਿਚ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਸਾਮਾਨ ਭਰਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਪਾਜਾਮੇ ਤੇ ਇਕ-ਦੋ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵੀ ਸਨ। ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਬਾਕੀ ਸਾਰਾ ਸਾਮਾਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੱਪੜੇ, ਬਿਸਤਰਾ ਤੇ ਬਕਸੇ ਵਗ਼ੈਰਾ ਉੱਥੇ ਹੀ ਛੱਡ ਆਏ ਸੀ।
ਪਹਾੜੀ ਤੋਂ ਇਕ ਭੀੜਾ ਰਸਤਾ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਉਸੇ ਉੱਤੇ ਤੁਰਦੇ ਹੋਏ ਹੇਠਾਂ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਉੱਥੋਂ ਇਹ ਰਸਤਾ ਵਹਿ ਰਹੀ ਪਹਾੜੀ ਨਦੀ ਦੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਲਗਭਗ ਇਕ ਮੀਲ ਤਕ ਬੜੀ ਮੁਸਤੈਦੀ ਨਾਲ ਤੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਨਦੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤੁਰਦੇ ਰਹੇ। ਅੱਗੇ ਇਕ ਪਗਡੰਡੀ ਜਿਹੀ ਮਿਲੀ, ਜਿਹੜੀ ਘੋੜੇ-ਖੱਚਰਾਂ ਦੇ ਤੁਰਨ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ ਨਾਲੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਕੁ ਚੌੜੀ ਸੀ ਤੇ ਅੰਤਮ ਪਹਾੜੀ ਤੋਂ ਯਕਦਮ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰ ਕੇ ਘਾਟੀ ਨਾਲ ਜਾ ਰਲਦੀ ਸੀ।
ਰਸਤਾ ਆਸਾਨ ਤੇ ਸੌਖਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਅਸੀਂ ਪੂਰੇ ਜਾਣੂ ਵੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਤਕ ਅਸੀਂ ਆਖ਼ਰੀ ਤਰਾਈ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚੇ, ਮੀਂਹ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਹੁਤਾ ਤੇਜ਼ ਨਹੀਂ, ਬਸ ਹਲਕੀ-ਹਲਕੀ ਬੂੰਦਾਬਾਂਦੀ।
ਅਸੀਂ ਇਕ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਇਕ ਢਾਬੇ ਵਿਚ ਸ਼ਰਨ ਲਈ। ਢਾਬੇ ਵਾਲਾ ਅਜੇ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਉਸਦਾ ਇਕ ਕੰਨ ਵਾਲਾ, ਪਾਂ-ਖਾਧਾ, ਕੁੱਤਾ ਸਾਨੂੰ ਭਜਾਉਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਦੌੜਿਆ, ਬਲਕਿ ਸਾਡੇ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਬੜੇ ਦੋਸਤਾਨਾ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਸੁੰਘਣ ਲੱਗਾ। ਉੱਥੇ ਇਕ ਪੁਰਾਣੀ ਬੈਂਚ ਪਈ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਏ ਤੇ ਦੂਰ ਪਹਾੜੀ ਪਿੱਛੋਂ ਨਿਕਲ ਰਹੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਪਏ।
ਉਹ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਮੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸ ਦਿਨ ਦਾ ਸੂਰਜ-ਉਦੈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੁੰਦਰ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਉਹ ਸਵੇਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬੜੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ ਤੇ ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਨਵੀਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਦੇਖਣ ਉੱਤੇ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਿਨ ਦੀ ਇਕ-ਇਕ ਗੱਲ ਅੱਜ ਵੀ ਮੇਰੇ ਦਿਲ-ਦਿਮਾਗ਼ ਉੱਤੇ ਉੱਕਰੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਆਸਮਾਨ ਵਿਚ ਚਾਨਣ ਫ਼ੈਲਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ-ਤਿਵੇਂ ਉੱਚੇ ਚੀੜ੍ਹ ਤੇ ਦੇਵਦਾਰ ਦੇ ਰੁੱਖ ਸਪਸ਼ਟ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ ਤੇ ਚਾਰੇ-ਪਾਸੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਸੁਹਾਵਾ ਸ਼ੋਰ ਸੁਣਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗਾ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਸਤੂਰਾ ਪੰਛੀ ਮੱਧਮ, ਮੁਲਾਇਮ ਤੇ ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਬੋਲਿਆ। ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਚਿਲਬਿਲਾਂ ਝਾੜੀਆਂ ਵਿਚ ਖੁਸਰ-ਫੁਸਰ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ। ਫੇਰ ਸਨੋਵਰ ਰੁੱਖ ਦੀ ਟੀਸੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਬਸੰਤਾ ਇਕ ਰਸ ਸੁਰ ਵਿਚ ਚੀਕਣ ਲੱਗਾ। ਜਦੋਂ ਆਸਮਾਨ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੋਰ ਸਾਫ਼ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਹਰੇ ਸੁੱਗਿਆਂ ਦਾ ਇਕ ਝੁੰਡ ਰੁੱਖਾਂ ਉਪਰੋਂ ਉੱਡਦਾ ਹੋਇਆ ਲੰਘ ਗਿਆ।
ਬੜੀ ਹਲਕੀ-ਹਲਕੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ—ਇਨਬਿਨ ਫੁਆਰ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ—ਤੇ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਰਹੀ ਲਾਲੀ ਫ਼ੈਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਤੇ ਫੇਰ ਅਚਾਨਕ ਜਦੋਂ ਬੱਦਲਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਸੂਰਜ ਝਾਕਿਆ ਤਾਂ ਬਰਸਾਤ ਵਿਚ ਉੱਗਣ ਵਾਲੀ ਹਰੀ ਭਰੀ ਘਾਹ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਉਭਰ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਦਲਜੀਤ ਤੇ ਮੈਂ ਅਵਾਕ-ਜਿਹੇ ਬੈਠੇ ਦੇਖਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਏਨੇ ਸਵੱਖਤੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਉੱਠੇ। ਰੁੱਖ, ਝਾੜੀਆਂ ਤੇ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਮੱਕੜੀ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਜਾਲੇ, ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਦੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਦੀਆਂ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਝਿਲਮਿਲ-ਝਿਲਮਿਲ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਮਕੜੀ ਦੇ ਜਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰੇਸ਼ਮੀ ਤੰਦਾਂ ਉੱਤੇ ਬਾਰਿਸ਼ ਦੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ-ਨਿੱਕੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਅਟਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਦਮਕ ਵਿਚ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਮੋਤੀਆਂ ਵਾਂਗ ਲਿਸ਼ਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਢਲਵਾਣ ਉੱਤੇ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਡੇਲੀਆ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਸੰਧੂਰੀ ਫੁੱਲ ਭਿੱਜ ਕੇ ਬੋਝਲ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਫੁੱਲ ਦੀ ਇਕ ਪੰਖੜੀ ਉੱਤੇ ਪੰਨੇ ਵਰਗੇ ਹਰੇ ਰੰਗ ਦਾ ਇਕ ਟਿੱਡਾ ਲਤਾਂ ਪਸਾਰੀ ਆਰਾਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਉਦੋਂ ਤਕ ਢਾਬੇ ਵਾਲਾ ਉੱਠ ਪਿਆ ਸੀ। ਮਾਲਕ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਕਾਰਨ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਹਿ ਮਿਲੀ ਤੇ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਭੌਂਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਢਾਬੇ ਵਾਲੇ ਨੇ ਕੱਚੇ ਕੋਇਲੇ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪਾਏ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਲਗਾ ਕੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਕੇਤਲੀ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ।
“ਕੁਛ ਖਾਓਗੇ?” ਢਾਬੇ ਵਾਲੇ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਨਹੀਂ, ਬਸ ਚਾਹ!” ਮੈਂ ਬੋਲਿਆ।
ਉਸਨੇ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਦੋ ਗਲਾਸ ਲਿਆ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ।
“ਅਜੇ ਦੁੱਧ ਤਾਂ ਆਇਆ ਨ੍ਹੀਂ!” ਉਸ ਕਿਹਾ, “ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਲਦੀ ਆ ਗਏ।”
“ਅਸੀਂ ਬਿਨਾਂ ਦੁੱਧ ਵਾਲੀ ਚਾਹ ਈ ਪੀ ਲਵਾਂਗੇ।” ਦਲਜੀਤ ਬੋਲਿਆ, “ਪਰ ਮਿੱਠਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵੱਧ ਪਾਉਣਾ।”
“ਅੱਜ ਕਲ੍ਹ ਖੰਡ ਬੜੀ ਮਹਿੰਗੀ ਹੋ ਗਈ ਐ, ਭਰਾ! ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਪਾੜੇ ਮੁੰਡੇ ਓਂ, ਤੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤਾਂ ਵੱਧ ਮਿੱਠਾ ਈ ਚਾਹੀਦੈ। ਠੀਕ ਐ, ਜਿੰਨੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ ਪਾ ਲੈਣਾ।”
“ਅਸੀਂ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਮੁੰਡੇ ਨਹੀਂ।” ਮੈਂ ਝੱਟ ਬੋਲ ਪਿਆ।
“ਹਾਂ-ਜੀ, ਨਈਂ ਜੀ!” ਦਲਜੀਤ ਨੇ ਵੀ ਕਿਹਾ।
“ਅਸੀਂ ਟੂਰਿਸਟ ਆਂ।” ਮੈਂ ਕਿਹਾ।
“ਅਸੀਂ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਤੋਂ ਸਵੇਰ ਦੀ ਗੱਡੀ ਫੜ੍ਹਨੀ ਏਂ।” ਦਲਜੀਤ ਨੇ ਕਿਹਾ।
“ਦਸ ਵਜੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਈ ਗੱਡੀ ਨ੍ਹੀਂ ਜਾਂਦੀ।” ਢਾਬੇ ਵਾਲਾ ਰਤਾ ਚਕਰਾ ਕੇ ਬੋਲਿਆ।
“ਅਸੀਂ ਦਸ ਵਜੇ ਦੀ ਗੱਡੀ ਈ ਫੜ੍ਹਨੀਂ ਏਂ।” ਦਲਜੀਤ ਕਾਹਲ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ, “ਅਸੀਂ ਹੇਠਾਂ ਟਾਈਮ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵਾਂਗੇ ਨਾ?”
“ਕਿਓਂ ਨ੍ਹੀਂ, ਕਾਫੀ ਟੈਮ ਐਂ...”
ਢਾਬੇ ਵਾਲੇ ਨੇ ਗਰਮਾ-ਗਰਮ ਚਾਹ ਗਲਾਸਾਂ ਵਿਚ ਪਾਈ ਤੇ ਖੰਡ ਵਾਲਾ ਮਰਤਬਾਨ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।
“ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਹੀ ਸਮਝਿਆ ਸੀ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਕੂਲੀ ਮੁੰਡੇ ਓਂ।” ਢਾਬੇ ਵਾਲਾ ਹੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, “ਸੋਚਿਆ, ਭੱਜ ਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਓਂ।”
ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ, ਦਲਜੀਤ ਰਤਾ ਕੱਚਾ-ਜਿਹਾ ਹੋ ਕੇ ਖੀਂ-ਖੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।
“ਭਰਾ, ਤੂੰ ਇੰਜ ਕਿਵੇਂ ਸੋਚ ਲਿਆ?” ਉਸਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਕਈ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਰਿਹਾਂ।” ਇਹ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਉਸਨੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਧਰ ਰੁੱਖਹੀਣ ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਲੱਕੜ ਦਾ ਇਕ ਖੋਖਾ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਇੰਜ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਲਈ ਕੋਈ ਵਪਾਰਕ ਚੌਂਕੀ ਹੋਵੇ, “ਸਕੂਲ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਭੱਜਦੇ ਐ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਧਰੇ ਦੀ ਲੰਘਦੇ ਐ।”
“ਕੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੁੰਡੇ ਭੱਜਦੇ ਨੇ?” ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਬਹੁਤੇ ਤਾਂ ਨ੍ਹੀਂ ਜੀ! ਸਾਲ ਵਿਚ ਦੋ-ਤਿੰਨ, ਬਸ। ਬਹੁਤਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਵਿਚ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤਕ ਈ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ ਐ ਤੇ ਫੇਰ ਫੜ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਐ।”
ਦਲਜੀਤ ਬੋਲਿਆ, “ਆਪਣੀ ਬੇਵਕੂਫ਼ੀ ਕਾਰਨ ਈ ਫੜ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋਣਗੇ।”
“ਕੀ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਫੜ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਨੇ?” ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਹਾਂ, ਜੀ। ਹਮੇਸ਼ਾ! ਹੇਠਾਂ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਲੰਘਦੇ ਐ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹ ਦਾ ਗਲਾਸ ਦੇਂਦਾ ਆਂ। ਤੇ ਜਦੋਂ ਟੀਚਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁੜਦੇ ਐ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹ ਦਾ ਗਲਾਸ ਦੇਂਦਾ ਆਂ।”
“ਖ਼ੈਰ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਾਡਾ ਦਰਸ਼ਨ-ਲਾਭ ਹੁਣ ਫੇਰ ਨਈਂ ਹੋਵੇਗਾ!” ਦਲਜੀਤ ਬੋਲਿਆ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਖ਼ਬਰਦਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਇੱਧਰ ਧਿਆਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਸਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਨਿਕਲ ਗਈ ਸੀ।
“ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਜੀ ਸਕੂਲ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਈ ਨ੍ਹੀਂ!” ਢਾਬੇ ਵਾਲਾ ਹੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਸਾਡੇ ਵੱਲ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, “ਨਾਲੇ ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ ਭੱਜ ਕੇ ਵੀ ਨ੍ਹੀਂ ਨਾ ਜਾ ਰਹੇ ਨਾ।”
ਚਾਹ ਦੇ ਪੈਸੇ ਦੇ ਕੇ ਅਸੀਂ ਹੇਠਾਂ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਤੁਰ ਪਏ। ਤੋਤੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਫੇਰ ਟੈਂ-ਟੈਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਪਰੋਂ ਉੱਡਦੇ ਹੋਏ ਲੰਘੇ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਲੀਚੀ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਧੁੱਪ ਥੋੜ੍ਹੀ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਉਚਾਈ ਘਟਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਗਰਮੀ ਤੇ ਚਿਪਚਿਪਾਹਟ ਵਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਅੱਗੇ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਪੈਣ ਵਾਲੀ ਗਰਮੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ।
ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੁਣ ਸਮਤਲ ਮੈਦਾਨ ਨੇ ਲੈਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਇੱਥੇ ਜਗ੍ਹਾ-ਜਗ੍ਹਾ ਖੇਤ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਝੋਨੇ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਤੇ ਕਮਾਦ ਲੱਕ-ਲੱਕ ਤਾਈਂ ਹੋ ਚੁੰਕਿਆ ਸੀ।
ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਜਗ੍ਹਾ-ਜਗ੍ਹਾ ਚਿੱਕੜ ਹੋਇਆ-ਪਿਆ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਬੂਟ ਲਾਹ ਕੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿਚ ਲਪੇਟ ਲਏ ਤੇ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਚਿੱਕੜ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਮੀਲ ਦੂਰ ਏ ਇੱਥੋਂ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਕੱਟ ਕੇ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਹੁਣ ਤਕ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਉੱਠ ਪਏ ਹੋਣਗੇ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਡਨਤਰ ਹੋ ਗਏ ਆਂ।”
“ਸਾਨੂੰ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਈ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਏ।” ਦਲਜੀਤ ਬੋਲਿਆ।
“ਅਗਲਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਰਾਏ ਵਾਲ ਏ। ਉੱਥੋਂ ਤਕ ਪੈਦਰ ਚੱਲਾਂਗੇ,” ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਫੇਰ ਉੱਥੋਂ ਜਿਹੜੀ ਟਰੇਨ ਮਿਲੀ, ਉਸ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੇ।”
“ਕਿੰਨੀਂ ਦੂਰ ਤੁਰ ਕੇ ਜਾਣਾ ਪਵੇਗਾ?”
“ਕਰੀਬ ਦਸ ਮੀਲ।”
“ਦਸ ਮੀਲ!” ਦਲਜੀਤ ਯਕਦਮ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, “ਤੁਰਦੇ-ਤੁਰਦੇ ਪੂਰਾ ਦਿਨ ਬੀਤ ਜਾਏਗਾ।”
“ਜੋ ਹੋਵੇ, ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਰੁਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਸਮਝਿਆ! ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਵਿਚ ਮਟਰ-ਗਸਤੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਤੇ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਸਾਨੂੰ ਤੁਰਦੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਏ, ਕਿਤੇ ਰੁਕਣਾ ਨਹੀਂ।”
“ਠੀਕ ਏ, ਰਸਟੀ! ਅਸੀਂ ਤੁਰਦੇ ਰਹਾਂਗੇ। ਜਾਣਦਾ ਆਂ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਐਡਵੈਂਚਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਔਖੀ ਈ ਹੁੰਦੀ ਏ।”
--- --- ---

4. ਬਘਿਆੜ ਤੇ ਬਲ੍ਹਦ-ਗੱਡੀ

4. ਬਘਿਆੜ ਤੇ ਬਲ੍ਹਦ-ਗੱਡੀ

ਖੇਤਾਂ-ਖਾਲਿਆਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਜੰਗਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਫੇਰ ਵੀ ਲਾਈਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੰਨੇ ਦੇ ਕੁਝ ਖੇਤ ਸਨ।
“ਅਜੇ ਕਿੰਨੀ ਕੁ ਦੂਰ ਜਾਣਾ ਏਂ?” ਦਲਜੀਤ ਬੋਲਿਆ, “ਕੀ ਰਾਏਵਾਲਾ ਜੰਗਲ ਦੇ ਐਨ ਵਿਚਕਾਰ ਏ?”
“ਹਾਂ, ਜੰਗਲ 'ਚ ਈ ਹੋਵੇਗਾ। ਅਸੀਂ ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਮੀਲ ਤੈਅ ਕਰ ਆਏ ਆਂ। ਛੇ ਮੀਲ ਅਜੇ ਹੋਰ ਜਾਣਾ ਏਂ। ਅਜੀਬ ਗੱਲ ਏ, ਕੁਝ ਮੀਲ ਦੂਜੇ ਮੀਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਲੰਮੇ ਕਿਓਂ ਲੱਗਦੇ ਨੇ! ਮੇਰੇ ਖ਼ਿਆਲ 'ਚ ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ ਮਨ ਦੀ ਦਸ਼ਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਏ। ਜੇ ਮਨ ਵਿਚ ਮਜ਼ੇਦਾਰ ਵਿਚਾਰ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਮੀਲਾਂ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਏਨਾ ਲੰਮਾਂ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।”
“ਤਾਂ ਠੀਕ ਏ, ਅਸੀਂ ਮਨ ਵਿਚ ਅੱਛੇ, ਮਜ਼ੇਦਾਰ ਵਿਚਾਰ ਲੈ ਕੇ ਤੁਰਦੇ ਆਂ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਛੋਟਾ ਰਸਤਾ ਨਈਂ, ਰਸਟੀ? ਤੂੰ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਜੰਗਲਾਂ 'ਚ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਆ ਚੁੱਕਿਆ ਏਂ।”
“ਅਸੀਂ ਜੰਗਲ 'ਚੋਂ 'ਫਾਇਰ ਪਾਥ' (ਯਾਨੀ 'ਅਗਨੀ-ਪਥ') ਤੋਂ ਹੋ ਕੇ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਮੀਲ ਦੀ ਬੱਚਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਪਰ ਇਕ ਛੋਟੀ ਨਦੀ ਨੂੰ ਤੈਰ ਕੇ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਤੁਰ ਕੇ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਬਰਸਾਤ ਅਜੇ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਸੋ ਪਾਣੀ ਬਹੁਤਾ ਤੇਜ਼ ਜਾਂ ਡੂੰਘਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।”
ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ, ਵਿਚ-ਵਿਚ, ਕੁਝ ਰਸਤੇ ਬਣਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਨੇ, ਤਾਕਿ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਅੱਗ ਲੱਗ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤੀ ਨਾ ਫ਼ੈਲੇ। ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਫਾਇਰ ਪਾਥ' (ਯਾਨੀ 'ਅਗਨੀ-ਪਥ') ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ। ਅਜਿਹੇ ਰਸਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਬਹੁਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਰਸਤੇ ਕਿਸੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਜਗ੍ਹਾ ਤਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਂਦੇ, ਪਰ ਵੱਡੇ ਜਾਨਵਰ ਅਕਸਰ ਇਹਨਾਂ ਰਸਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ।
ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਇਕ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਅਸੀਂ ਅਜੇ ਕੋਈ ਮੀਲ ਭਰ ਹੀ ਗਏ ਕਿ ਤੇਜ਼ ਵਹਿੰਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਪਈ। ਰਸਤਾ, ਸਾਲ੍ਹ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਨਦੀ ਤਟ ਤਕ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਇਕ ਵੱਡਾ ਸਾਰਾ ਪੁਲ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਕਰੀਬ ਤਿੰਨ ਮੀਲ ਹੇਠਾਂ ਮੁੱਖ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਸੀ।
“ਇੱਥੇ ਪਾਣੀ ਕਿਤੇ ਵੀ ਲੱਕ-ਲੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਏਂ।” ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਪਰ ਰਫ਼ਤਾਰ ਤੇਜ਼ ਏ ਤੇ ਪੱਥਰਾਂ 'ਤੇ ਤਿਲ੍ਹਕਣ ਵੀ ਏ।”
ਅਸੀਂ ਕੱਪੜੇ ਲਾਹੇ। ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪੰਡਾਂ ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਨਦੀ ਵਿਚ ਲੱਥ ਗਏ। ਦਲਜੀਤ ਹੱਟਾ-ਕੱਟਾ ਸੀ। ਉਸਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਤੇ ਲੱਤਾਂ ਨਰੋਈਆਂ ਸਨ। ਮੈਂ ਉਸ ਤੋਂ ਪਤਲਾ ਤੇ ਹਲਕਾ-ਫੁਲਕਾ ਸੀ, ਪਰ ਸੀ ਫੁਰਤੀਲਾ।
ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਲੇ ਪੱਥਰ ਤਿਲ੍ਹਕਣ ਭਰੇ ਸਨ। ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਲ੍ਹਕਦੇ-ਸੰਭਲਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਤੁਰ ਰਹੇ ਸੀ। ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਅਸੀਂ ਰੁਕਾਵਟ ਹੀ ਪਾ ਰਹੇ ਸੀ।
ਫੇਰ ਅਸੀਂ ਧਾਰ ਦੇ ਐਨ ਵਿਚਕਾਰ ਲੱਕ-ਲੱਕ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਜਾ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਤੇ ਅੱਗੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਹਿਚਕਿਚਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਡਰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਰੁੜ੍ਹ ਹੀ ਨਾ ਜਾਈਏ।
“ਮੈਥੋਂ ਖੜ੍ਹਾ ਨਈਂ ਹੋਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ!” ਦਲਜੀਤ ਬੋਲਿਆ।
“ਅੱਗੇ ਪਾਣੀ ਬਹੁਤਾ ਡੂੰਘਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।” ਮੈਂ ਉਮੀਦ ਦੀ ਡੋਰ ਸੰਭਾਲੀ ਰੱਖੀ। ਪਰ ਪਾਣੀ ਦਾ ਵਹਾਅ ਤੇਜ਼ ਸੀ ਤੇ ਮੇਰੇ ਗੋਡੇ ਕੰਬ ਰਹੇ ਸਨ।
ਦਲਜੀਤ ਨੇ ਪੈਰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣਾ ਚਾਹਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਯਕਦਮ ਤਿਲ੍ਹਕ ਗਿਆ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਡਿੱਗਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਲੈਂਦਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਹੱਥ ਪੈਰ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਅੰਤ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਮੇਰਾ ਸਹਾਰਾ ਲਿਆ ਤੇ ਵਹੇਲ ਮੱਛੀ ਵਾਂਗ ਮੂੰਹ ਵਿਚੋਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਫੁਆਰੇ ਛੱਡਦਾ ਹੋਇਆ ਉਪਰ ਆਇਆ।
ਅਸੀਂ ਜਦੋਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਪਾਣੀ ਸਾਨੂੰ ਵਹਾਅ ਕੇ ਨਹੀਂ ਲੈ ਜਾ ਰਿਹਾ, ਤਾਂ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਮਾਰਨੇ ਛੱਡ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਬੜੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਪੈਰ ਧਰਦੇ ਹੋਏ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੇ ਕਿਨਾਰੇ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ। ਪਰ ਉਦੋਂ ਤਕ ਅਸੀਂ ਨਦੀ ਵਿਚ ਲਗਭਗ ਵੀਹ ਗਜ ਵਹਿ ਆਏ ਸੀ।
ਅਸੀਂ ਕਿਨਾਰੇ ਦੀ ਗਰਮ ਰੇਤ ਉੱਤੇ ਆ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਉਪਰੋਂ ਤੇਜ਼ ਧੁੱਪ ਦੀ ਮਾਰ ਪੈ ਰਹੀ ਸੀ। ਦਲਜੀਤ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਸੱਟ ਵੱਜੀ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਚੂਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਅਸੀਂ ਉੱਠ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ। ਭੁੱਖ ਵੀ ਲੱਗ ਆਈ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਬਿਸਕੁਟ ਵਗ਼ੈਰਾ ਕੱਢੇ ਤੇ ਖਾਂਦੇ ਹੋਏ ਤੁਰ ਪਏ।
“ਹੁਣ ਬਹੁਤੀ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਏਂ।” ਮੈਂ ਕਿਹਾ।
“ਮੈਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ ਨਈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।” ਦਲਜੀਤ ਬੋਲਿਆ।
ਅਸੀਂ ਜੰਗਲ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਘਸੀਟਦੇ ਹੋਏ ਤੁਰੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸੀ। ਥੱਕ ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਗਏ ਸੀ, ਪਰ ਹੌਸਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹਾਰੇ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਅਸੀਂ ਇਕ ਮੋੜ ਦਾ ਚੱਕਰ ਕੱਟਿਆ।
ਯਕਦਮ ਅਸੀਂ ਬਘਿਆੜ ਦੇ ਐਨ ਸਾਹਮਣੇ ਸੀ।
ਬੇਸ਼ਕ ਬਿਲਕੁਲ ਆਹਮਣੇ-ਸਾਹਮਣੇ ਤਾਂ ਨਹੀਂ। ਬਘਿਆੜ ਸਾਥੋਂ ਲਗਭਗ ਪੰਦਰਾਂ ਗਜ ਦੇ ਫ਼ਾਸਲੇ ਉੱਤੇ ਰਸਤੇ ਦੇ ਐਨ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਇੰਜ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਬਘਿਆੜ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਉੱਥੇ ਦੇਖ ਕੇ ਓਨਾਂ ਹੀ ਹੈਰਾਨ ਸੀ ਜਿੰਨੇ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋਏ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਖੜ੍ਹੇ-ਖੜ੍ਹੇ ਹੀ ਵੱਡਾ ਸਾਰਾ ਸਿਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਪਰ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਲੰਮੀ ਪੂਛ ਸੱਜੇ-ਖੱਬੇ ਹਿਲਾਈ। ਪਰ ਸਾਡੇ ਵੱਲ ਆਉਣ ਦੀ ਕੋਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਰਸਤੇ ਦੇ ਐਨ ਵਿਚਕਾਰ ਅਸੀਂ ਸਾਹ ਰੋਕੀ ਖੜ੍ਹੇ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਏਨੇ ਭੈਭੀਤ ਤੇ ਹੈਰਾਨ ਸੀ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਕੁਝ ਸੁੱਝ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ। ਤੇ ਇਹ ਠੀਕ ਹੀ ਹੋਇਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਅਸੀਂ ਦੌੜ ਪੈਂਦੇ ਜਾਂ ਚੀਕਣ-ਕੂਕਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ ਬਘਿਆੜ ਉਤੇਜਤ ਹੋ ਕੇ ਹਮਲਾ ਹੀ ਕਰ ਦਿੰਦਾ। ਪਰ ਇਹ ਬਘਿਆੜ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਭੈਅ ਨਹੀਂ ਸੀ ਖਾਂਦਾ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਆਦਮਖੋਰ ਸੀ। ਉਹ ਹੌਲੀ-ਜਿਹੀ ਘੁਰਰਾਇਆ ਤੇ ਛਿਣ ਭਰ ਦੀ ਹਿਚਕ ਪਿੱਛੋਂ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਤੁਰਦਾ ਹੋਇਆ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ।
ਉਦੋਂ ਕਿਤੇ ਜਾ ਕੇ ਸਾਡੀ ਜਾਨ ਵਿਚ ਜਾਨ ਆਈ। ਦਲਜੀਤ ਭਰੜਾਈ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਫੁਸਫੁਸਾਇਆ, “ਤੂੰ ਦੱਸਿਆ ਈ ਨਈਂ ਇੱਧਰ ਬਘਿਆੜ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਨੇ!”
“ਧਿਆਨ ਈ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।” ਮੈਂ ਕਿਹਾ, ਤੇ ਇਹ ਸੱਚ ਵੀ ਸੀ, “ਇਧਰ ਬਹੁਤੇ ਬਘਿਆੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ...”
“ਇਕੋ ਕਾਫੀ ਸੀ,” ਦਲਜੀਤ ਬੋਲਿਆ, “ਪਿਛਾਂਹ ਮੁੜ ਚੱਲੀਏ ਜਾਂ ਅੱਗੇ ਵਧੀਏ?”
“ਅੱਗੇ। ਹਾਂ, ਨਦੀ 'ਚ ਫੇਰ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਮੰਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਤਾਂ। ਵੈਸੇ, ਬਘਿਆੜ ਨੂੰ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਦਿਲਚਸਪੀ ਈ ਨਹੀਂ ਲੱਗੀ।”
“ਤਾਂ ਫੇਰ ਅੱਗੇ ਵਧ।” ਦਲਜੀਤ ਬੋਲਿਆ, ਤੇ ਅਸੀਂ ਅੱਗੇ ਅਗਨੀ-ਪਥ ਉੱਤੇ ਤੁਰ ਪਏ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਕੋਈ ਜਾਨਵਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਹਾਂ, ਕੁਝ ਸੁੰਦਰ ਮੋਰ ਜ਼ਰੂਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ, ਜਿਹੜੇ ਸਾਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੀ ਉੱਡ ਗਏ।
ਛੇਤੀ ਹੀ ਅਸੀਂ ਇਕ ਮੁੱਖ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਆ ਗਏ। ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਖੇਤ-ਖਾਲੇ ਤੇ ਪਿੰਡ ਸਨ। ਪਹਾੜ ਵੱਲੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਠੰਢੀ ਹਵਾ ਵਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਹਵਾ ਛੇੜਦੀ ਤਾਂ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੀ ਗੰਨੇ ਦੀ ਫਸਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਝੂੰਮਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ। ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਕਾਰਨ ਸਾਡੇ ਚਾਰੇ-ਪਾਸੇ ਧੂੜ ਦੇ ਵਰੋਲੇ ਜਿਹੇ ਉੱਡ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਦੋਂ ਹੀ ਪਿੱਛੇ ਉੱਡਦੀ ਧੂੜ ਵਿਚ ਬਲ੍ਹਦ-ਗੱਡੇ ਦੇ ਪਹੀਆਂ ਦੀ ਚੂੰ-ਚੂੰ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ।
“ਹੋ! ਹਾਅ, ਹਿਆ!” ਗੱਡੇ ਵਾਲਾ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਬੋਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਬਲ੍ਹਦ ਨਾਸਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਵਾ ਛੱਡਦੇ ਹੋਏ ਧੂੜ ਦੇ ਗੁਬਾਰ ਵਿਚੋਂ ਪਰਗਟ ਹੋਏ। ਅਸੀਂ ਸੜਕ ਦੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ।
“ਰਾਏ ਵਾਲਾ ਜਾ ਰਹੇ ਓਂ?” ਦਲਜੀਤ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਸਾਨੂੰ ਲੈ ਚੱਲੋਂਗੇ?”
“ਆ ਜਾਓ।” ਗੱਡੇ ਵਾਲੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਤੇ ਅਸੀਂ ਧੂੜ ਵਿਚ ਪੈਰ ਰਗੜਦੇ ਹੋਏ ਭੱਜੇ ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਗੱਡੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ।
ਬਲ੍ਹਦ ਗੱਡਾ ਖੜ-ਖੜ ਕਰਦਾ ਤੇ ਹਿਲੋਰੇ ਖਾਂਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਓਂ ਗੱਡੇ ਨੂੰ ਕੱਸ ਕੇ ਫੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤਾਕਿ ਡਿੱਗ ਨਾ ਪਈਏ। ਬਲ੍ਹਦ ਗੱਡੇ ਵਿਚੋਂ ਘਾਹ, ਪੁਦੀਨੇ ਤੇ ਪਾਥੀਆਂ ਦੀ ਬੂ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਗੱਡੇ ਵਾਲੇ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਲਾਲ ਕੱਪੜਾ ਬੱਧਾ ਸੀ ਤੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਚੁਸਤ ਬੰਡੀ ਤੇ ਧੋਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਬੀੜੀ ਪੀ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਬਲ੍ਹਦਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਹੱਕਦਾ ਲਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇੰਜ ਜਾਪਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਸਾਡੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਤੋਂ ਯਕਦਮ ਲਾਪ੍ਰਵਾਹ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਬਲ੍ਹਦ ਗੱਡੇ ਨਾਲ ਇੰਜ ਚਿਪਕੇ ਹੋਏ ਸੀ ਕਿ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸੁੱਝ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹੀ। ਜਲਦੀ ਹੀ ਅਸੀਂ ਰਾਏ ਵਾਲਾ ਦੇ ਭੀੜ ਭਰੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਰਾਏ ਵਾਲਾ ਸੀ ਤਾਂ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਕਸਬਾ, ਪਰ ਮੰਡੀ ਵੱਡੀ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਬਲ੍ਹਦ ਗੱਡੇ ਵਿਚੋਂ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰ ਕੇ ਉੱਤਰੇ ਤੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤੁਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।
“ਇਸ ਨੂੰ ਕੁਛ ਪੈਸੇ ਦੇਈਏ?” ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਨਈਂ, ਬੁਰਾ ਮੰਨ ਜਾਏਗਾ। ਇਹ ਕੋਈ ਟੈਕਸੀ-ਡਰਾਈਵਰ ਨਈਂ।”
“ਤਾਂ ਠੀਕ ਏ, ਸਿਰਫ਼ ਧੰਨਵਾਦ ਈ ਕਰ ਦੇਂਦੇ ਆਂ।”
ਅਸੀਂ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਗੱਡੇ ਵਾਲੇ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਮੁੜ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਤਕ ਨਹੀਂ। ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਲ੍ਹਦਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
“ਮੈਨੂੰ ਭੁੱਖ ਲੱਗੀ ਏ।” ਦਲਜੀਤ ਬੋਲਿਆ, “ਰਾਤ ਦਾ ਅਸੀਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਖਾਣਾ ਵੀ ਨਈਂ ਖਾਧਾ।”
“ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਖਾਂਦੇ ਆਂ।” ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਚੱਲ।”
ਰਾਏ ਵਾਲਾ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦੇ ਹੋਏ ਅਸੀਂ ਚਾਹ ਤੇ ਮਠਿਆਈ ਵਾਲੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਦੇਖੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸੀ। ਇਕ ਜਗ੍ਹਾ ਅਸੀਂ ਸਸਤਾ ਜਿਹਾ ਢਾਬਾ ਲੱਭ ਲਿਆ। ਇਕ ਮੁੰਡੂ ਸਾਡੇ ਸਾਹਵੇਂ ਦਾਲ-ਚੌਲ ਰੱਖ ਗਿਆ। ਦਲਜੀਤ ਨੇ ਘਿਓ ਮੰਗਵਾਇਆ ਤੇ ਦਾਲ ਵਿਚ ਪਾ ਲਿਆ। ਇਕ ਖਾਣੇ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦੋ ਰੁਪਏ ਸੀ, ਪਰ ਦਾਲ ਅਸੀਂ ਜਿੰਨੀ ਮਰਜ਼ੀ ਲੈ ਸਕਦੇ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਦੋਵੇਂ ਰਲ ਕੇ ਅਸੀਂ ਚਾਰ ਪਲੇਟਾਂ ਦਾਲ ਦੀਆਂ ਖਾ ਗਏ।
“ਹੁਣ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਆਰਾਮ ਕਰਦੇ ਆਂ।” ਢਾਬੇ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਲਵਾਂਗੇ ਸੈਕੰਡ ਕਲਾਸ ਦੇ ਟਿਕਟ ਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰਾਂਗੇ ਫਸਟ ਕਲਾਸ ਦੇ ਵੇਟਿੰਗ ਰੂਮ 'ਚ। ਕੋਈ ਚੈਕ ਕਰਨ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ। ਅਸੀਂ ਫਸਟ ਕਲਾਸ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ, ਕਿਓਂ?”
“ਜੰਗਲ 'ਚ ਮਾਰੇ-ਮਾਰੇ ਫਿਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਇਸ ਹਾਲਤ 'ਚ ਨਈਂ।” ਦਲਜੀਤ ਬੋਲਿਆ।
ਅਸੀਂ ਸਟੇਸ਼ਨ ਪਹੁੰਚੇ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਵੇਟਿੰਗ ਰੂਮ ਵਿਚ ਜਚ ਗਏ। ਦਲਜੀਤ ਚੈਨ ਨਾਲ ਆਰਾਮ ਕੁਰਸੀ ਵਿਚ ਧਸ ਗਿਆ।
“ਰੇਲਗੱਡੀ ਆਵੇ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਜਗਾਅ ਦਵੀਂ।” ਉਹ ਅਲਸਾਈ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਬੋਲਿਆ।
ਸਾਨੂੰ ਬਹੁਤੀ ਦੇਰ ਉਡੀਕ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਪਈ। ਮੈਂ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨਾਲ ਢੋਅ ਲਾਈ ਖੜ੍ਹਾ ਸਾਹਮਣੇ ਰੇਲ ਪਟੜੀ ਵੱਲ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਆਉਂਦੀ ਹੋਈ ਰੇਲਗੱਡੀ ਦੀ ਵਿਸਲ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਪਈ। ਰੇਲਗੱਡੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਉੱਤੇ ਆਈ। ਫੁਕਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਦਿਓ ਵਰਗਾ ਇੰਜਨ ਖਾਸੀ ਭਾਫ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਉੱਤੇ ਅਫ਼ਰਾ-ਤਫਰੀ ਜਿਹੀ ਮੱਚ ਗਈ। ਰੇਲਗੱਡੀ ਦੇ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਲੋਕ ਦੌੜਨ-ਭੱਜਣ ਲੱਗੇ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਡੱਬਿਆਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੇ ਸਵਾਰੀਆਂ ਉਤਰਨ ਲੱਗੀਆਂ।
ਮੈਂ ਦਲਜੀਤ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਝੰਜੋੜਿਆ ਤੇ ਅਸੀਂ ਦੌੜ ਕੇ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਉੱਤੇ ਆ ਗਏ ਤੇ ਭੀੜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਔਰਤਾਂ, ਮਰਦ, ਬੱਚੇ, ਸਭ ਧੱਕਮ-ਧੱਕੀ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਲਈ ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਡੱਬੇ ਵਿਚ ਵੜ ਸਕਿਆ ਸੀ ਤੇ ਨਾ ਕੋਈ ਅੰਦਰੋਂ ਉਤਰ ਸਕਿਆ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਉੱਤੋਂ ਗੰਢੜੀਆਂ-ਪੋਟਲੀਆਂ ਅੰਦਰ ਸੁੱਟੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਕਈ ਨੌਜਵਾਨ ਖਿੜਕੀਆਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਅੰਦਰ ਵੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਸਿਰ ਅੰਦਰ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਕੋਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਧੱਕਾ ਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਆਪੋ-ਆਪਣੀਆਂ ਗੰਢੜੀਆਂ ਨੂੰ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਾਈ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਇਸ ਧੱਕਮ-ਧੱਕੀ ਵਿਚ ਫਸ ਗਏ ਸੀ ਤੇ ਇਸੇ ਧੱਕਮ-ਧੱਕੀ ਵਿਚ ਡੱਬੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਸੀ।
ਜਦੋਂ ਤਕ ਅਸੀਂ ਇਕ ਕੋਨੇ ਵਾਲੀ ਸੀਟ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਬੈਠੇ, ਰੇਲਗੱਡੀ ਤੁਰ ਪਈ। ਇਕ ਦੋ ਜਣੇ ਹੁਣ ਵੀ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਤੇ ਖਿੜਕੀਆਂ ਵਿਚ ਲਟਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਫੇਰ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ ਅੰਦਰ ਸਰਕ ਆਏ।
ਮੈਂ ਖਿੜਕੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਰੇਲਗੱਡੀ ਨੇ ਰਫ਼ਤਾਰ ਫੜ੍ਹੀ ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿੰਦੇ ਅੰਬ ਦੇ ਬਗੀਚੇ, ਪਿੰਡ ਤੇ ਤਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਖੰਭੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਗਡਮਡ ਹੋਣ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਜਾ ਕੇ ਮੈਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ ਹਾਂ—ਕਿਸੇ ਰਹੱਸਮਈ ਤੇ ਅਗਿਆਤ ਸਥਾਨ ਵੱਲ। ਮੈਂ ਜੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਦਲਜੀਤ ਦੀ ਬਾਂਹ ਫੜ੍ਹ ਲਈ।
“ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੇ ਆਂ।” ਮੈਂ ਕਿਹਾ।
“ਇਹ ਤਾਂ ਹੈ ਈ।” ਦਲਜੀਤ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਆਪਣਾ ਝੋਲਾ ਇਕ ਮੋਟੇ ਮੁਸਾਫ਼ਰ ਦੇ ਹੇਠੋਂ ਖਿੱਚ ਕੇ ਕੱਢਣਾ ਚਾਇਆ, ਜਿਹੜਾ ਇਸ ਸਾਰੀ ਮਾਰਾਮਾਰੀ ਤੇ ਧੱਕਮ-ਧੱਕੇ ਵਿਚ ਉਸ ਉੱਤੇ ਪਸਰ ਕੇ ਸੌਂ ਗਿਆ ਸੀ।
ਪਰ ਦਲਜੀਤ ਮੇਰਾ ਮੰਸ਼ਾ ਸਮਝ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਪਣਾ ਝੋਲਾ ਚੁੱਕਣ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖ ਕੇ ਨਿੰਮ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਮੁਸਕਰਾਇਆ ਤੇ ਉਤੇਜਨਾ ਵੱਸ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ।
--- --- ---

5. ਵਾਲ-ਵਾਲ ਬਚੇ

5. ਵਾਲ-ਵਾਲ ਬਚੇ

ਪੁਰਾਣੀ ਦਿੱਲੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਅਸੀਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੇਲਗੱਡੀ ਵਿਚੋਂ ਉਤਰੇ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਲੋਕ ਉਤਰਦੇ ਨੇ—ਫੇਰ ਬੜੀ ਮੜਕ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੇ ਗੇਟ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ। ਅਸੀਂ ਇਹ ਸੋਚ-ਸੋਚ ਕੇ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋ ਰਹੇ ਸੀ ਕਿ ਹੁਣ ਟਿਕਟ ਕਲੈਕਟਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਟਿਕਟ ਫੜਾ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਭੀੜ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੇ ਲੋਕ ਬੜੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਤੁਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਵੀ ਚੰਗਾ ਹੀ ਹੋਇਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਗੇਟ ਤੋਂ ਕੋਈ ਤੀਹ ਕੁ ਫੁੱਟ ਦੇ ਫ਼ਾਸਲੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਯਕਦਮ ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਹਿਸਾਬ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਮਿਸਟਰ ਜੈਨ ਉੱਤੇ ਪਈ, ਜਿਹੜੇ ਟਿਕਟ ਕਲੈਕਟਰ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
ਅਰੁੰਡੇਲ ਵਿਚ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਅਧਿਆਪਕ ਸਨ, ਮਿਸਟਰ ਜੈਨ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਯੋਗ ਸਨ। ਤੇ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਲਈ ਹੀ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਿਸਟਰ ਜੈਨ ਬਿਲਕੁਲ ਗੋਲ-ਮਟੋਲ ਸਨ, ਤੇ ਐਨਕ ਵੀ ਲਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਸਨ ਬੜੇ ਚਤੁਰ, ਤੇ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਫੜ੍ਹੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਡੀ ਖ਼ੈਰ ਇਸੇ ਵਿਚ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਗੇਟ ਵੱਲ ਨਾ ਜਾ ਕੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਭੱਜਦੇ।
“ਇੱਥੋਂ ਭੱਜ ਲੈ,” ਦਲਜੀਤ ਨੂੰ ਫੜਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਮੈਂ ਤਿੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਫੁਸਫੁਸਾਇਆ।
“ਕਿਓਂ?” ਦਲਜੀਤ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਉਸਨੇ ਮਿਸਟਰ ਜੈਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇਖਿਆ।
“ਦੇਖ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ?” ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਟਿਕਟ ਕਲੈਕਟਰ ਕੋਲ ਕੌਣ ਖੜ੍ਹਾ ਏ?”
ਉੱਥੋਂ ਭੱਜਣ ਦੀ ਅਫਰਾ-ਤਫਰੀ ਵਿਚ ਦਲਜੀਤ ਠੋਕਰ ਖਾ ਕੇ ਡਿੱਗਦਾ-ਡਿੱਗਦਾ ਬਚਿਆ। ਭੀੜ ਗੇਟ ਵੱਲ ਧੱਕ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਅਸੀਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਭੀੜ ਦੀ ਕੰਧ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਰਫ਼ੂਚੱਕਰ ਹੋ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਪਰ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲ ਰਿਹਾ। ਉਦੋਂ ਹੀ ਮਿਸਟਰ ਜੈਨ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਦੇਖ ਲਿਆ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦਹਾੜ ਸਾਡੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਪਈ।
“ਮੁੰਡਿਓ, ਏਧਰ ਆਓ! ਰਸਟੀ! ਦਲਜੀਤ!”
ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦਾ ਇਹ ਜਾਣਿਆਂ-ਪਛਾਣਿਆਂ ਸੁਰ ਸੁਣ ਕੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪਾਲਨ ਕਰਨ ਲਈ ਅਟਕਿਆ। ਪਰ ਅਗਲੇ ਛਿਣ ਹੀ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਕਲਾਸ ਰੂਮ, ਡਾਰਮਿਟਰੀ ਤੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਦਾ ਚੂਹੇ ਵਰਗੀਆਂ ਮੁੱਛਾਂ ਵਾਲਾ ਮਨਹੂਸ ਚਿਹਰਾ ਘੁੰਮ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਨਫ਼ਰਤ ਸੀ। ਬਸ, ਮੈਂ ਉੱਥੋਂ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖ ਕੇ ਭੱਜਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਦੌੜਦਾ ਜਾਵਾਂ, ਦੌੜਦਾ ਜਾਵਾਂ ਤੇ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਦੌੜਦਾ ਰਹਾਂ ਜਦੋਂ ਤਕ ਕਿ ਮੈਂ ਸਮੁੰਦਰ ਕੰਢੇ ਆਪਣੇ ਚਾਚਾ ਜੀ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਤਕ ਨਾ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵਾਂ।
ਦਲਜੀਤ ਨੇ ਤਾਂ ਇਕ ਛਿਣ ਦੇ ਲਈ ਵੀ ਅੱਗਾ-ਪਿੱਛਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇਖਿਆ। ਯਕਦਮ ਭੱਜਿਆ ਤੇ ਇਕ ਲੰਮੇ-ਤਕੜੇ ਜੱਟ ਕਿਸਾਨ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਉਸਦੀ ਪੱਗ ਡਿੱਗਦੀ-ਡਿੱਗਦੀ ਮਸੀਂ ਬਚੀ। ਮੈਂ ਵੀ ਸਾਹਮਣਿਓਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਦੋ ਮੋਟੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਔਰਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਭੱਜਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਮੈਂ ਅਜੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਨਿਕਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਿਆ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਔਰਤਾਂ ਇਕ ਦੂਜੀ ਨਾਲ ਭਿੜ ਗਈਆਂ ਤੇ ਸਾਡੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਬਾਹਾਂ ਉਲਝ ਗਈਆਂ। ਮਿਸਟਰ ਜੈਨ ਐਨ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਸਨ। ਤੇ ਉਦੋਂ ਹੀ ਇਕ ਕੁਲੀ, ਮਿਸਟਰ ਜੈਨ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਗਿਆ।
ਮਿਸਟਰ ਜੈਨ ਲੁੜਕੇ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਐਨਕ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਮੈਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ਔਰਤਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਛੁਡਾਅ ਕੇ ਦਲਜੀਤ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਭੱਜਿਆ। ਦਲਜੀਤ ਕਾਫੀ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਭੀੜ ਵਿਚ ਰਸਤਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਧੱਕਾ-ਮੁੱਕੀ ਕਰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਇਕ ਵਾਰੀ ਉਹ ਰੁਕਿਆ, ਇਹ ਦੇਖਣ ਲਈ ਕਿ ਕਿਤੇ ਮੈਂ ਫੜ੍ਹਿਆ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਗਿਆ, ਤੇ ਫੇਰ ਕੂਕਿਆ, “ਆ ਜਾ, ਰਸਟੀ! ਰੇਲ-ਪਟਰੀ ਦੇ ਉਸ ਪਾਰ!”
ਫੇਰ ਇਕ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਤੋਂ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਇਕ ਖੜ੍ਹੀ ਗੱਡੀ ਦੇ ਡੱਬਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਭੱਜਿਆ। ਰੇਲ-ਪਟਰੀਆਂ ਪਾਰ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਕ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਇਕ ਡਰ-ਜਿਹਾ ਭਾਰੂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਰੇਲ-ਪਟਰੀ ਉੱਤੇ ਅਪਾਹਜਾਂ ਵਾਂਗ ਬੇਵੱਸ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਹਾਂ (ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਨਹੀਂ ਸੁੱਟਿਆ ਹੁੰਦਾ) ਤੇ ਭਾਫਾਂ ਛੱਡਦਾ ਰੇਲ ਦਾ ਇੰਜਨ ਗੱਜਦਾ-ਦਹਾੜਦਾ ਹੋਇਆ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੰਜਨ ਜਦੋਂ ਲਗਭਗ ਮੈਥੋਂ ਤਿੰਨ ਫੁੱਟ ਦੇ ਫ਼ਾਸਲੇ ਉੱਤੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੀ ਅੱਖ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਦੀ-ਕਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜੇ ਅੰਤਮ ਛਿਣਾ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਅੱਖ ਨਾ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਈ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ!
ਦਲਜੀਤ ਉਦੋਂ ਤਕ ਉਛਲਦਾ-ਕੁੱਦਦਾ ਹੋਇਆ ਰੇਲ-ਪਟਰੀਆਂ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਰੇਲਿੰਗ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖੱਬੇ, ਫੇਰ ਸੱਜੇ ਤੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਫੇਰ ਖੱਬੇ ਦੇਖਿਆ। ਪਰ੍ਹੇ ਇਕ ਸ਼ੰਟਿੰਗ ਇੰਜਨ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਏਨਾ ਸਮਾਂ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਭੱਜ ਕੇ ਰੇਲ-ਪਟਰੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਦਲਜੀਤ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵਾਂ। ਪਰ ਮੈਂ ਐਵੇਂ ਹੀ ਡਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਮੱਥੇ ਤੇ ਹਥੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਪਸੀਨਾ ਆ ਗਿਆ ਸੀ।
“ਆ ਜਾ!” ਦਲਜੀਤ ਹੜਬੜੀ ਵਿਚ ਬੋਲਿਆ।
ਮੈਂ ਲੰਮਾਂ ਸਾਹ ਖਿੱਚਿਆ ਤੇ ਨੱਕ ਦੀ ਸੀਧ ਵਿਚ ਦੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਅਹੁਲ ਕੇ ਪਟਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਮੈਂ ਏਨਾ ਘਬਰਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਅਚਾਨਕ ਠੋਕਰ ਖਾ ਕੇ ਪਟਰੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਚੱਕਰ ਆ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਭੂਚਾਲ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਕੰਬ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਿਤੇ ਇੰਜ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੇਰਾ ਸੁਪਨਾ ਸੱਚ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੀ ਮੇਰੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਗੱਜਦੇ-ਦਹਾੜਦੇ ਇੰਜਨ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ।
“ਆ ਜਾ, ਰਸਟੀ! ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ!” ਦਲਜੀਤ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਮੇਰੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਪਈ। ਫੇਰ ਯਕਦਮ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨੇੜੇ ਦੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਹੰਭਲਾ ਮਾਰਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੇਰੀ ਬਾਂਹ ਖਿੱਚ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਉਸਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੇ ਮੇਰਾ ਹੌਸਲਾ ਵਧਾਇਆ। ਮੈਂ ਭੁੜਕ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਝਪਟ ਕੇ ਆਪਣਾ ਝੋਲਾ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਕਿਨਾਰੇ ਵੱਲ ਭੱਜਿਆ। ਅੱਗੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਨਾਲੀਦਾਰ ਟੀਨ ਦੀ ਚਾਦਰ ਦੀ ਵਾੜ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਲਗਭਗ ਦਸ ਫੁੱਟ ਉੱਚੀ ਕੰਧ ਉੱਤੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਪੈਰ ਫਸਾਅ ਕੇ ਚੜ੍ਹਨ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸੋ, ਅਸੀਂ ਵਾੜ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਭੱਜਦੇ ਰਹੇ। ਥੋੜ੍ਹਾ ਅੱਗੇ ਇਕ ਮੋਰਾ-ਜਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਉਸ ਪਾਰ ਮਾਲ ਗੱਡੀਆਂ ਦਾ ਯਾਰਡ ਸੀ।
ਉੱਥੋਂ ਇਕ ਫਿਰਕੀ-ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਲੰਘ ਕੇ ਅਸੀਂ ਭੱਜੇ ਤੇ ਇਕ ਭੀੜੀ ਗਲੀ ਵਿਚ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਉੱਥੋਂ ਲਗਭਗ ਦੌੜਦੇ ਹੋਏ ਹੀ ਅਸੀਂ ਭੀੜੀਆਂ ਗਲੀਆਂ-ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਗਏ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਮਸਜਿਦਾਂ, ਮੰਦਰ, ਸਕੂਲ ਤੇ ਦੁਕਾਨਾਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਨਾਲੋ-ਨਾਲ ਢੁੱਕੀਆਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਸਨ। ਭੱਜਦੇ-ਭੱਜਦੇ ਅਸੀਂ ਇਕ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਜਾ ਨਿਕਲੇ, ਜਿੱਥੇ ਬੜੀ ਹੀ ਭੀੜ ਸੀ। ਆਉਂਦੀਆਂ-ਜਾਂਦੀਆਂ ਮੋਟਰ-ਗੱਡੀਆਂ, ਯੱਕਿਆਂ-ਟਾਂਗਿਆਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਕਾਂਵਾਂ-ਰੌਲੀ ਪਾਈ ਹੋਈ ਸੀ।
ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਸੀ, ਜਿਹੜੀ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੁਨਿਆਰਾਂ-ਜੌਹਰੀਆਂ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
--- --- ---

6. ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿਚ ਡੇਰਾ

6. ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿਚ ਡੇਰਾ

ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿਚ ਖ਼ਰੀਦਦਾਰਾਂ, ਫੇਰੀ ਵਾਲਿਆਂ, ਮੁੰਸ਼ੀਆਂ, ਮੁੰਡੂਆਂ, ਸਾਧੂਆਂ, ਜੌਹਰੀਆਂ, ਨਾਈਆਂ ਤੇ ਜੇਬ ਕਤਰਿਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ। ਨਗਰ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਗ਼ਾਇਬ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭਗੌੜੇ ਅਕਸਰ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਲੁਕਣ ਦੀ ਗ਼ਲਤੀ ਕਰਦੇ ਨੇ, ਜਿੱਥੇ ਅਜਨਬੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਯੋਗ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜਗ੍ਹਾ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਸੀ।
ਇੱਥੇ ਟਾਂਗੇ, ਬਲ੍ਹਦ-ਗੱਡੀਆਂ, ਸਾਈਕਲਾਂ, ਰਿਕਸ਼ਿਆਂ ਤੇ ਨਵੀਆਂ-ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਜਾਣ ਦੀ ਦੌੜ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਜਿਸ ਵਾਹਨ ਦੇ ਹਾਰਨ ਲੱਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਵਜਾਉਣ ਤੋਂ ਹਟਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਤੇ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਘੰਟੀ ਲੱਗੀ ਸੀ, ਉਹ ਉਸੇ ਨੂੰ ਵਜਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਜ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਰਿਹਾ। ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਗਲ਼ੇ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਅਸੀਂ ਇਕ ਮਠਿਆਈ ਵਾਲੀ ਦੁਕਾਨ ਵਿਚ ਵੜ ਗਏ। ਦਲਜੀਤ ਨੇ ਰੱਜ ਕੇ ਗੁਲਾਬ ਜਾਮਨਾਂ ਖਾਧੀਆਂ। ਮੈਂ ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ ਕੁ ਸੁਨਹਿਰੀ ਜਲੇਬੀਆਂ ਖਾਧੀਆਂ।
ਉਦੋਂ ਹੀ ਅਚਾਨਕ ਮੀਂਹ ਵਰ੍ਹਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਅਸੀਂ ਦੌੜ ਕੇ ਇਕ ਵਰਾਂਡੇ ਵਿਚ ਸ਼ਰਣ ਲਈ। ਜਦੋਂ ਮੀਂਹ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਫੜ੍ਹਿਆ ਲੋਕ ਭੱਜਦੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ। ਦੇਖਦੇ-ਦੇਖਦੇ ਹੀ ਸਾਰੀ ਭੀੜ ਛਟ ਗਈ। ਇਕ ਦੋ ਕਾਰਾਂ ਤੇਜ਼ ਵਗਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਗਈਆਂ। ਆਵਾਰਾ ਗਊਆਂ ਕੂੜੇ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਵਿਚ ਮੂੰਹ ਮਾਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
ਫੇਰ ਕੁਝ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਛੋਹਰਾਂ ਦਾ ਝੁੰਡ ਖੜਮਸਤੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਆਇਆ। ਸੜਕ ਹੜ੍ਹ ਆਈ ਨਦੀ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਛੋਹਰ ਜਦੋਂ ਬਾਰਸ਼ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੀ ਨਾਲੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਉਸੇ ਵਿਚ ਕੁੱਦ ਪਏ ਤੇ ਮਸਤੀਆਂ ਮਾਰਦੇ ਹੋਏ ਹੂ-ਹੱਲਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਗੇਂਦੇ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਇਕ ਹਾਰ ਸੜਕ ਦੇ ਐਨ ਵਿਚਕਾਰ ਤੈਰਦਾ ਹੋਇਆ ਨਜ਼ਰ ਆਇਆ।
ਤੇ ਫੇਰ ਮੀਂਹ ਯਕਦਮ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੂਰਜ ਨਿਕਲ ਆਇਆ। ਕਾਗਜ਼ ਦੀ ਇਕ ਕਿਸ਼ਤੀ ਤੈਰਦੀ ਹੋਈ ਮੇਰੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਗਈ।
“ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਚੱਲੀਏ?” ਦਲਜੀਤ ਬੋਲਿਆ, “ਸਟੇਸ਼ਨ ਤਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜਗ੍ਹਾ ਨਈਂ।”
“ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਅਜੇ ਤਾਂ ਰਾਤ ਕੱਟਣ ਲਈ ਕੋਈ ਸਸਤਾ-ਜਿਹਾ ਹੋਟਲ ਲੱਭਦੇ ਆਂ।”
“ਓਇ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਅਜੇ ਤੀਹ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰੁਪਈਏ ਨੇ।” ਦਲਜੀਤ ਬੋਲਿਆ।
“ਮੇਰੇ ਦਸ ਰੁਪਏ ਰਲਾ ਕੇ ਵੀ ਤਾਂ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਕਾਫੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ। ਤੇ ਜੇ ਟਿਕਟਾਂ ਲੈਣੀਆਂ ਪਈਆਂ, ਫੇਰ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਈ ਨਹੀਂ।”
“ਅਸੀਂ ਟਿਕਟਾਂ ਲੈਂਦੇ ਈ ਨਈਂ।” ਦਲਜੀਤ ਬੋਲਿਆ।
ਹੋਟਲ ਲੱਭਣ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਬਹੁਤੀ ਦੇਰ ਨਹੀਂ ਲੱਗੀ। ਹੋਟਲ ਦਾ ਨਾਂ ਸੀ 'ਗਰੇਟ ਓਰੀਐਂਟਲ ਹੋਟਲ', ਜਿਹੜਾ ਐਨ ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਹਾਲਤ ਅਜਿਹੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਤੀਜੇ ਦਰਜੇ ਦਾ ਹੋਟਲ ਮੰਨਣ ਵਿਚ ਵੀ ਸੰਕੋਚ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪੰਜ ਰੁਪਈਆਂ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਵਾਲਾ ਇਕ ਕਮਰਾ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਉਸਦੀ ਖਿੜਕੀ ਮਿਰਚ-ਮਸਾਲਿਆਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਅਫਗਾਨੀ ਵਪਾਰੀ ਦੇ ਗੋਦਾਮ ਵਿਚ ਖੁੱਲ੍ਹਦੀ ਸੀ ਤੇ ਹੇਠੋਂ ਦਾਲਾਨ ਵਿਚੋਂ ਹਿੰਗ ਦੀ ਜਬਰਦਸਤ ਬੂ ਆ ਰਹੀ ਸੀ।
ਅਸੀਂ ਥੱਕ ਕੇ ਚੂਰ ਹੋ ਗਏ ਸੀ। ਉਪਰੋਂ ਅੰਤਾਂ ਦੀ ਗਰਮੀ। ਆਪਣਾ ਸਾਮਾਨ ਅਸੀਂ ਫਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਗੁਸਲਖਾਨੇ ਦੀ ਟੂਟੀ ਹੇਠ ਬੈਠ ਕੇ ਖ਼ੂਬ ਨਹਾਤੇ। ਮੰਜਾ ਇਕੋ ਸੀ। ਉਸੇ ਉੱਤੇ ਦੋਵੇਂ ਪਸਰ ਗਏ ਤੇ ਦੁਪਹਿਰ ਬਾਅਦ ਤਕ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੋੜੇ ਵੇਚ ਕੇ ਸੁੱਤੇ ਕਿ ਨਾ ਸਾਨੂੰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਰੌਲੇ-ਰੱਪੇ ਨੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕੀਤਾ, ਨਾ ਹੋਟਲ ਦੇ ਗੱਦੇ ਦੇ ਪਿਸੂਆਂ ਤੇ ਮੱਛਰਾਂ ਦੇ ਲੜਣ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤੇ ਨਾ ਛੱਤ ਦੇ ਪੱਖੇ ਦੀ ਕੀਂ-ਕੀਂ ਨੇ ਸਾਡੀ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਖਲਲ ਪਾਇਆ।
ਜਦੋਂ ਨੀਂਦ ਖੁੱਲ੍ਹੀ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਸਾਨੂੰ ਫੇਰ ਭੁੱਖ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ। ਦਲਜੀਤ ਨੇ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਤੇ ਚੀਕ ਕੇ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰੀ। ਇਕ ਨੌਕਰ ਦੌੜਦਾ ਹੋਇਆ ਆਇਆ।
“ਸਾਡੇ ਲਈ ਚਾਹ, ਟੋਸਟ, ਦੋ ਵੱਡੇ ਆਮਲੇਟ, ਤੇ ਚਟਨੀ ਦੀ ਬੋਤਲ ਲੈ ਕੇ ਆ, ਜਲਦੀ!” ਦਲਜੀਤ ਨੇ ਆਰਡਰ ਦਿੱਤਾ।
ਵੀਹ ਮਿੰਟ ਬਾਅਦ ਜਿਹੜੇ ਆਮਲੇਟ ਆਏ, ਉਹ ਬੜੇ ਛੋਟੇ ਸਨ। ਸਪਸ਼ਟ ਸੀ ਇਕ ਆਂਡੇ ਦੋ ਆਮਲੇਟ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਸਾਸ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਪਾ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪਤਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਟੋਸਟ ਸੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਲੂਣ ਗਿੱਲਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਨਮਕਦਾਨੀ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਹੀ ਕੱਢਣਾ ਪਿਆ। ਹਾਂ, ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ ਵਾਲੀ ਸ਼ੀਸ਼ੀ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਗਈ ਤੇ ਸਾਡੇ ਭੋਜਨ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਜੇ ਸਾਡਾ ਢਿੱਡ ਨਹੀਂ ਸੀ ਭਰਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਦੁਬਾਰਾ ਆਂਡਿਆਂ ਦਾ ਆਰਡਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਇਸ ਵਾਰੀ ਅਸੀਂ ਉਬਲੇ ਆਂਡੇ ਮੰਗਵਾਏ। ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਛੋਟੇ ਕਿਓਂ ਨਾ ਹੋਣ, ਹੋਣਗੇ ਤਾਂ ਪੂਰੇ ਹੀ ਨਾ!
“ਚੱਲ, ਬਾਹਰ ਚੱਲਦੇ ਆਂ,” ਦਲਜੀਤ ਬੋਲਿਆ, “ਏਥੇ ਬੜੀ ਘੁਟਨ ਏਂ।”
“ਮੈਨੂੰ ਨੀਂਦ ਆ ਰਹੀ ਏ।” ਮੈਂ ਕਿਹਾ।
“ਤਾਂ ਮੈਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਲਈ ਬਾਹਰ ਚੱਕਰ ਲਾ ਆਉਣਾ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵੀ ਜਾਵਾਂ ਸ਼ਾਇਦ।”
“ਠੀਕ ਏ, ਪਰ ਕਿਤੇ ਗਵਾਚ ਨਾ ਜਾਵੀਂ।”
ਦਲਜੀਤ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਤੇ ਮੈਂ ਮੰਜੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਰਵਿੰਦਰ ਨਾਥ ਠਾਕੁਰ ਦੀ ਕਿਤਾਬ 'ਦ ਗਾਰਡਨਰ' ਖੋਲ੍ਹ ਲਈ। ਪਰ ਬਹੁਤੀ ਦੇਰ ਪੜ੍ਹ ਨਾ ਸਕਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਮ ਢਲਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਕੀਟ-ਪਤੰਗੇ, ਹਰ ਸਾਲ ਦੀ ਗਰਮੀ ਵਾਂਗ, ਰਾਤ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਠੰਢੀ ਹਵਾ ਦਾ ਲਾਭ ਉਠਾਉਣ ਲਈ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਉੱਡਨ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ।
ਫੇਰ ਗਰਮੀ ਕਰਕੇ ਦੁਬਕੇ ਹੋਏ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ, ਕੀੜੀਆਂ ਆਦਿ ਵੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਕੰਧਾਂ ਦੀਆਂ ਦਰਜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ-ਨਿਕਲ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਕੋਈ ਛੇਕ ਜਾਂ ਤਰੇੜ ਸੀ, ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਖੰਭਾਂ ਵਾਲੇ ਭਮੱਕੜ, ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤੇ ਅੰਤਮ ਉਡਾਨ ਭਰਨ ਲਈ, ਨਿਕਲੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਖੰਭ ਫੜਫੜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਚੱਕਰ ਕਟਦੇ, ਫੇਰ ਚਾਨਣ ਵੱਲ ਜਾਣ ਲਈ, ਆਪਣੀ ਇਕੋਇਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ, ਯਾਨੀ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਭਰ ਦੇ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਖੰਭਿਆਂ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਬਲਣ ਵਾਲੇ ਦੀਵਿਆਂ-ਲਾਲਟੈਨਾਂ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕਰ ਜਾਂਦੇ। ਸਾਡੇ ਕਮਰੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਾਲਾ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਖੰਭਾ ਭਮੱਕੜਾਂ ਦੇ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਝੁੰਡ ਦੇ ਆਕਰਖਣ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਿਆਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਜਾ ਜੁੜੇ ਭਮੱਕੜਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਇੰਜ ਜਾਪਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਾਇਆ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹਿੱਲ ਰਹੀ ਹੋਵੇ!
ਇਹ ਸਮਾਂ ਕਿਰਲੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਕਾਫੀ ਵਧੀਆ ਸੀ। ਇੰਜ ਜਾਪਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਬੱਧੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਨਿਕਲ ਪਈਆਂ ਹੋਣ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਲਿਜਲਿਜੀ ਗੁਲਾਬੀ ਜੀਭ ਲਪਕਾਉਂਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਕੀਟ-ਪਤੰਗਾਂ ਨੂੰ ਚੱਟ ਕਰਦੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਸੋਚਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਦਾਅਵਤ ਅਗਲੀਆਂ ਗਰਮੀਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੁਬਾਰਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ, ਉਹ ਘੰਟਿਆਂ ਬੱਧੀ ਆਪਣੇ ਢਿੱਡ ਤੁੰਨ-ਤੁੰਨ ਭਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਗਰਮੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੀਟ-ਪਤੰਗੇ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਚਾਨਣ ਵੱਲ ਆਪਣੀ ਇਸ ਉਡਾਨ ਵਿਚ ਮਗਨ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ—ਆਜ਼ਾਦੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਇਸ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਵੀ ਸਲਾਮਤ ਨਹੀਂ ਬਚਦਾ!
ਮੈਨੂੰ ਊਂਘ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਈ ਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਲਈਆਂ। ਪਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਆਵਾਜਾਵੀ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਸ਼ੋਰ ਖਿੜਕੀ ਰਸਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਅੰਦਰ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਦੂਰ ਦੁਰਾਡੇ ਦੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਬੜੀ ਦੂਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ ਤੇ ਓਨੀ ਹੀ ਦੂਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਏ ਪਹਾੜ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੇ ਝਰਨੇ!
ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਮੇਰੀ ਅੱਖ ਲੱਗ ਗਈ, ਜਿਹੜੀ ਦਲਜੀਤ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ।
“ਮੈਂ ਸਮੱਸਿਆ ਹੱਲ ਕਰ ਲਈ ਏ।” ਆਉਂਦਾ ਹੀ ਉਹ ਖ਼ੁਸ਼-ਖ਼ੁਸ਼ ਬੋਲਿਆ, “ਇਸ ਟਰੇਨ-ਵਰੇਨ ਦਾ ਝੰਜਟ ਮੁੱਲ ਨਈਂ ਲਵਾਗੇ ਅਸੀਂ। ਮੈਂ ਇਕ ਟਰੱਕ ਡਰਾਈਵਰ ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ ਗੰਢ ਲਈ ਏ। ਕਹਿੰਦਾ ਏ, ਸਾਨੂੰ ਜੈਪੁਰ ਤਕ ਲੈ ਜਾਵੇਗਾ। ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਸੌ ਮੀਲ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਏ। ਫੇਰ ਜੈਪੂਰ ਤੋਂ ਰੇਲਗੱਲੀ ਫੜ੍ਹਣਾ ਕਾਫੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋਵੇਗਾ।”
“ਤੇਰਾ ਦੋਸਤ ਕਦੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜਾਵੇਗਾ?”
“ਟਰੱਕ ਸਵੇਰੇ ਚਾਰ ਵਜੇ ਜਾਵੇਗਾ।”
“ਕੜਮਿਆਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ 'ਚ ਆਰਾਮ ਕਿੱਥੇ!” ਮੈਂ ਰਤਾ ਖਿਝ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਫੇਰ ਵੀ ਬਿਹਤਰ ਏ, ਜਿੰਨੀ ਛੇਤੀ ਹੋ ਸਕੇ, ਇੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਈਏ। ਅੱਜ ਬੁੱਧਵਾਰ ਏ ਤੇ ਮੇਰੇ ਚਾਚਾ ਜੀ ਦਾ ਜਹਾਜ਼ ਸ਼ਾਇਦ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਨੂੰ ਜਾਵੇਗਾ। ਟਰੱਕ ਡਰਾਈਵਰ ਨੂੰ ਕਿੰਨੇ ਪੈਸੇ ਦੇਣੇ ਪੈਣਗੇ?”
“ਕੋਈ ਨਈਂ। ਮੁਫ਼ਤ 'ਚ ਸਵਾਰੀ ਕਰਾਂਗੇ। ਡਰਾਈਵਰ ਵੀ ਸਿੱਖ ਏ ਤੇ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਭਰਮਾਅ ਲਿਆ ਏ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਆਂ—ਯਾਨੀਕਿ ਮੇਰੇ ਜੀਜੇ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਉਸਦੀ ਸਾਲੀ ਦੀ ਭਤੀਜੀ ਨਾਲ ਹੋਈ ਏ!”
--- --- ---