1. ਮੋਮਬਾਸਾ ਜਾਣ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਯੋਜਨਾ
ਸਕੂਲ ਦੇ ਗੁੰਬਦ ਦੀ ਵੱਡੀ ਘੜੀ ਨੇ ਗਿਆਰਾਂ ਵਜਾਏ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਚੁੱਪਚਾਪ ਬਿਸਤਰੇ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ, ਚੁੱਪਚਾਪ ਜਿਮਨਾਸਟਿਕ ਵਾਲੇ ਬੂਟ ਪਾਏ ਤੇ ਦੱਬਵੇਂ ਪੈਰੀਂ ਡਾਰਮਿਟਰੀ ਵਿਚੋਂ ਖਿਸਕ ਚੱਲਿਆ।
ਦਹਿਲੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਆ ਕੇ ਮੈਂ ਰਤਾ ਠਿਠਕਿਆ। ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਹਨੇਰੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਝਾਕ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਜਾਗ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਪਿਆ। ਫੇਰ ਮੈਂ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਗੇਲਰੀ ਵਿਚ ਆਇਆ ਤੇ ਪੌੜੀਆਂ ਉਤਰ ਗਿਆ। ਦਲਜੀਤ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਰਾਂਡੇ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਸਿੱਖ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੌਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੱਗ ਲਾਹ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਤੇ ਲੰਮੇ ਕੇਸਾਂ ਦਾ ਜੂੜਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਤਨ ਉੱਤੇ ਚਿੱਟਾ ਕੁੜਤਾ-ਪਾਜਾਮਾ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਸਤੰਭ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਧੜਕਾ ਸਾਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸੀ ਕਿ ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਕੋਈ ਅਧਿਆਪਕ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਫੜ੍ਹੇ ਜਾਵਾਂਗੇ।
ਦਲਜੀਤ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਉਂਗਲ ਰੱਖ ਕੇ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ। ਵੈਸੇ, ਇਸਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਚੁਕੰਨਾ ਸੀ। ਪਰ ਦਲਜੀਤ ਤਾਂ ਸਵਾਦ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਹਰ ਗੱਲ ਨੂੰ ਰਹੱਸਮਈ ਬਣਾਅ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਦਲਜੀਤ ਪੱਬਾਂ ਭਾਰ, ਬਿਨਾਂ ਆਵਾਜ਼ ਕੀਤੇ, ਤੁਰਨਾ ਤਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪੈਰ ਬੜੇ ਵੱਡੇ ਸਨ। ਅਕਸਰ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਇਸ ਗੱਲ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਛੇੜਦੇ ਵੀ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਇਕ ਕਹਾਵਤ ਹੈ (ਪੈਰ ਵੱਡੇ ਗਵਾਰਾਂ ਦੇ)। ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਪੈਰ ਵੱਡੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਿਹਨਤ-ਮਜਦੂਰੀ ਦੇ ਲਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦਲਜੀਤ ਇਸਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਪੈਰ ਵੱਡੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਖ਼ੂਬ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਉਤਾਰੂ ਸੀ।
ਅਸੀਂ ਚੁੱਪਚਾਪ, ਪੈਵਿਲੀਅਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚੋਂ ਦੌੜਦੇ ਹੋਏ ਲੰਘਣ ਲੱਗੇ। ਉੱਤੇ ਆਸਮਾਨ ਵਿਚ ਮਾਨਸੂਨ ਦੇ ਬੱਦਲ ਤੈਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਪੈਵਿਲੀਅਨ ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਉਤਰ ਕੇ ਅਸੀਂ ਕਸਰਤ-ਘਰ ਵਿਚ ਜਾ ਵੜੇ। ਕਸਰਤ-ਘਰ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਅਕਸਰ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਿਲ੍ਹ ਭਰੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਹੀ ਅਸੀਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੁੱਪਚਾਪ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਕਰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ—ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਨਾਰੀਅਲ ਦੀਆਂ ਜਟਾਂ, ਵਾਰਨਿਸ਼ ਤੇ ਪਸੀਨੇ ਦੀ ਬੂ ਆਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ।
ਸਕੂਲ ਵਿਚੋਂ ਭੱਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸਾਡੀ ਅਖ਼ੀਰਲੀ ਬੈਠਕ ਸੀ।
“ਸਾਰੀ ਤਿਆਰੀ ਹੋ ਗਈ?” ਦਲਜੀਤ ਨੇ ਮੋਮਬੱਤੀ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਬਾਲ ਕੇ ਸਾਡੇ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਫਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਲਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਸਾਰੀ ਤਿਆਰੀ ਏ,” ਮੈਂ ਕਿਹਾ। “ਚਾਕੂ ਏ, ਬਿਸਕੁਟਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪੈਕਟ ਨੇ, ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ ਕੁ ਰੋਟੀਆਂ ਨੇ, ਮੱਛੀ ਵਾਲਾ ਡੱਬਾ ਏ, ਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ-ਜਿਹੀ ਮਠਿਆਈ-ਸ਼ਠਿਆਈ ਵੀ ਏ।”
ਰੋਟੀਆਂ ਅਸੀਂ ਪਿਛਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਦੇ ਖਾਣੇ ਵਿਚੋਂ ਬਚਾਅ ਕੇ ਲੁਕਾਅ ਲਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਹੁਣ ਬੇਹੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਸਖ਼ਤ ਤੇ ਕਰੜੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਮੈਂ ਦਿਖਾਉਣਾ ਇਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚੀਜ਼ਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਨੇ।
“ਬਹੁਤੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਾਂ ਨਈਂ! ਦਲਜੀਤ ਬੋਲਿਆ, “ਤੇ ਰੁਪਏ ਕਿੰਨੇ ਨੇ ਤੇਰੇ ਕੋਲ?”
“ਛੇ...ਯਾਨੀ ਕਿ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਜੇਬ ਖਰਚ!”
“ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਈਂ, ਰਸਟੀ।” ਦਲਜੀਤ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤਾ ਜੇਬ ਖਰਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, “ਖ਼ੈਰ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਤੀਹ ਕੁ ਰੁਪਈਏ ਨੇ, ਇਸ ਲਈ ਰੁਪਏ ਪੈਸਿਆਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਚਿੰਤਾ, ਘੱਟੋਘੱਟ, ਅਜੇ ਤਾਂ ਨਈਂ ਕਰਨੀ ਪਏਗੀ।...ਫੇਰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਪਨੀਰ, ਜੈਮ, ਚਾਕਲੇਟ ਤੇ ਅਚਾਰ ਵੀ ਏ। ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਰਸਲ 'ਚੋਂ ਮੈਂ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਚਾਅ ਲਈਆਂ ਸਨ।”
“ਚਾਕਲੇਟ ਦੇ ਨਾਲ ਅਚਾਰ ਖਾਵਾਂਗੇ?”
“ਨਈਂ ਜੀ। ਰਸਤੇ 'ਚ ਜੋ ਖਾਣ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਉਸ ਨਾਲ ਖਾਵਾਂਗੇ।”
ਦਲਜੀਤ ਦੇ ਪਿਤਾ ਪੂਰਬੀ-ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿਚ ਵਪਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਅਕਸਰ ਉਸਨੂੰ ਖਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਪਾਰਸਲ ਭੇਜਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਦਲਜੀਤ ਦੀ ਸਕੀਮ ਇਹ ਕਿ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਾਪਸ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਬੋਰਡਿੰਗ ਸਕੂਲ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾ ਉਕਤਾਅ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਭੱਜਣ ਦੀ ਸਕੀਮ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਚਾਚਾ ਜੀ ਇਕ ਸਟੀਮਰ ਦੇ ਕਪਤਾਨ ਸਨ, ਜਿਹੜਾ ਪੂਰਬੀ-ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੀ ਮੋਮਬਾਸਾ ਬੰਦਰਗਾਹ ਤੋਂ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਤਟ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਦੋ ਛੋਟੀਆਂ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ, ਜਾਮਨਗਰ ਤੇ ਦੁਆਰਕਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਦਲ-ਬਦਲ ਕੇ ਚੱਲਦਾ ਸੀ। 'ਐਸ.ਐਸ.ਲੂਸੀ' ਨਾਂ ਦਾ ਮੇਰੇ ਚਾਚਾ ਜੀ ਦਾ ਉਹ ਜਹਾਜ਼ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਆਖ਼ਰ ਵਿਚ ਜਾਮਨਗਰ ਵਿਚ ਡੇਰਾ ਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਹਾਂਗੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਜਹਾਜ਼ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਅ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।
ਦਲਜੀਤ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਜਾਣ ਲਈ ਕਾਹਲਾ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਇਹ ਗੱਲ ਆ ਜਾਏਗੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਲ-ਬੂਤੇ ਉੱਤੇ ਵਾਪਸ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਫੇਰ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ, ਕਿਸੇ ਸਕੂਲ ਵਿਚ, ਭੇਜਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ ਲੈਣਗੇ।
ਮੈਂ ਵੀ ਇੱਥੋਂ ਭੱਜਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਮੇਰੇ ਭੱਜਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੂਜੇ ਸਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਕਾਰਨ ਸਕੂਲ ਵੀ ਸੀ। ਉਂਜ ਸਾਡਾ ਸਕੂਲ ਚਾਰਲਸ ਡਿਕੰਸ ਦੇ ਡੋਥਬਵਾਏਸ ਹਾਲ ਵਾਂਗ ਅਕਾਊ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਫੇਰ ਵੀ ਇਹ ਕੋਈ ਚੰਗਾ ਸਕੂਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉੱਥੋਂ ਦਾ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਉਸਨੂੰ ਸਕੂਲ ਵਾਂਗ ਨਾ ਚਲਾ ਕੇ, ਇਕ ਧੰਦੇ ਵਾਂਗ ਚਲਾਉਂਦਾ ਸੀ। 'ਹਿੰਗ ਲੱਗੇ ਨਾ ਫਟਕੜੀ, ਰੰਗ ਆਵੇ ਚੋਖਾ' ਇਹ ਉਸਦਾ ਸਿਧਾਂਤ-ਵਾਕ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਫੀਸ ਖ਼ੂਬ ਤਕੜੀ ਲੈਂਦਾ, ਬਦਲੇ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਘਟੀਆ ਖਾਣਾ ਤੇ ਘਟੀਆ ਅਧਿਆਪਕ। ਚਲੋ ਖ਼ੈਰ, ਸਾਡੀ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੀ ਇਹੋ ਧਾਰਨਾ ਸੀ।
ਵੈਸੇ, ਸੱਚ ਪੁੱਛੋਂ ਤਾਂ ਅਰੁੰਡੇਲ (ਹਾਂ, ਇਹੀ ਸੀ ਸਾਡੇ ਸਕੂਲ ਦਾ ਨਾਂ) ਵਿਚ ਦਲਜੀਤ ਦੇ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਉਸਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ, ਕਿਤੇ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਿਆ, ਤੇ ਇਕ ਪਿੱਛੋਂ ਇਕ ਕਈ ਸਕੂਲ ਬਦਲਣ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਅਰੁੰਡੇਲ ਵਿਚ ਆਇਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਵੀ ਮਸਰਾਂ ਦੀ ਪਾਣੀ ਵਰਗੀ ਪਤਲੀ ਦਾਲ ਤੇ ਚਰਬੀ ਵਾਲਾ ਗੋਸ਼ਤ ਖਾ-ਖਾ ਕੇ ਉਹ ਅੱਕ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਹੀ ਭੱਜਣ ਲਈ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।
“ਇਸ ਸਕੂਲ ਪਿੱਛੋਂ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਨਈਂ ਜਾਵਾਂਗਾ,” ਦਲਜੀਤ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, “ਮੈਂ ਨੈਰੋਬੀ ਵਿਚ ਸਿੱਧਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਪਾਰ ਵਿਚ ਲੱਗ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਪੜ੍ਹ-ਲਿਖ ਸਕਦਾ ਆਂ। ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਤੇ ਘਾਟੇ ਵਿਚਲਾ ਫ਼ਰਕ ਵੀ ਸਮਝਦਾ ਆਂ। ਬਸ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਏਨਾ ਕਾਫੀ ਏ। ਤੂੰ ਕੀ ਕਰੇਂਗਾ, ਰਸਟੀ?”
“ਮੈਂ ਲੇਖਕ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਆਂ!” ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਸਕੂਲ ਜਾਣ 'ਚ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਇਤਰਾਜ਼ ਤਾਂ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇਹ ਸਕੂਲ ਮੈਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਆਂ ਕਿ ਮੇਰੇ ਗਾਰਜੀਅਨ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਕੂਲ 'ਚ ਨਹੀਂ ਭੇਜਣਗੇ।”
ਮੇਰੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਗਾਰਜੀਅਨ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਅਰੁੰਡੇਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਕੂਲ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਸਨ ਤੇ ਫੀਸ ਵੀ ਅੱਧੀ ਦੇਣੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਮੈਂ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ, ਮੇਰੇ ਗਾਰਜੀਅਨ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਵਿਚ ਦਿੱਕਤ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਮੇਰਾ ਵਿਹਾਰ ਬਾਗੀ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਘਰ ਬੈਠਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਗਲੀਆਂ-ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਮਟਰ-ਗਸ਼ਤੀ ਕਰਦਾ ਫਿਰਦਾ ਸੀ। ਫੇਰ, ਮੇਰੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਤਾਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿਚ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਮੇਰੇ ਗਾਰਜੀਅਨ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਵਰਗੇ ਜੋਖ਼ਮ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਗਾਰਜੀਅਨ (ਉਹ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਦੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਲੱਗਦੇ ਸਨ) ਦੀ ਕਦੀ ਕੋਈ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਤੇ ਉਹ ਮੈਥੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।
ਪਰ ਸਕੂਲੋਂ ਭੱਜਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਗਲੀਆਂ-ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਚ ਆਵਾਰਾਗਰਦੀ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਫੇਰ ਆਪਣੇ ਗਾਰਜੀਅਨ ਦੇ ਘਰ ਪਰਤ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸੱਚਾਈ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਜਾਮਨਗਰ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਚਾਚਾ ਜੀ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਜਿਮ ਚਾਚਾ ਜੀ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਸਨ। ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਓਦੋਂ ਦੇਖਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਬਾਰਾਂ ਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਅਰਸੇ ਵਿਚ ਜਿਮ ਚਾਚਾ ਜੀ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਮੈਨੂੰ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖਦੇ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਉੱਤੇ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਜਿਮ ਚਾਚਾ ਜੀ ਦੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਬਾਲਪਰਾਯਸੋ, ਸਾਨ ਡਿਏਗੋ, ਸਾਨ ਫ਼੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ, ਬਯੂਨਸ ਆਯਰਸ, ਦਾਰ-ਅਸ-ਸਲਾਮ, ਮੋਮਬਾਸਾ, ਸਿੰਘਾਪੁਰ, ਬੰਬਈ, ਮਾਰਸੇਲਜ, ਲੰਦਨ ਵਰਗੀਆਂ ਜਗਾਹਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਉਹ ਜਗਾਹਾਂ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਹਾਜ਼ ਠਾਹਰ ਕਰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਦੂਜੀ ਵਾਰੀ ਯਾਤਰਾ ਕਦੇ-ਕਦਾਰ ਹੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇੰਜ ਜਾਪਦਾ ਸੀ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਬੜੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ਕਰਦੇ ਫਿਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਲੰਗਰ ਸੁੱਟਦੇ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਦਭੁਤ, ਨਿਰਾਲੀ ਕਲਪਨਾ ਘਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਸਟੀਵੈਂਸਨ, ਕੈਪਟਨ ਮੇਰਿਏਟ, ਕਾਨਰੇਡ ਤੇ ਡਬਲਯੂ.ਡਬਲਯੂ. ਜੈਕਬਸ ਵਰਗੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।
ਜਿਮ ਚਾਚਾ ਜੀ ਆਪਣੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਵਿਚ ਅਕਸਰ ਲਿਖਦੇ ਸਨ ਕਿ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਾਂ। ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਵੀ ਲਿਖ ਦਿੰਦੇ, “ਉਦੋਂ, ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵੱਡਾ ਹੋ ਜਾਵੇਂ, ਰਸਟੀ!”
ਮੈਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਾਫੀ ਵੱਡਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਗਾਰਜੀਅਨ ਤੋਂ ਅੱਕ ਚੁੱਕਿਆ ਹਾਂ। ਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਏਨੀ ਗੱਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ, ਉਸਦੇ ਇਕ-ਇਕ ਕੋਨੇ ਨੂੰ, ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਜਗਾਹਾਂ ਨੂੰ, ਜਿਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ, ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਦੇ ਚਪਟੇ ਪੈਂਦੇ ਵਾਲੇ ਚੀਨੀ ਜਹਾਜ਼ ਤੇ ਸਾਂਪਾਨ (ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਨੀ ਬੇੜੀਆਂ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਵੀ ਨੇ), ਇੰਡੀਜ ਤੇ ਉਸਦੇ ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਤਾੜ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਸਮੁੰਦਰੀ-ਕਿਨਾਰੇ, ਲੰਦਨ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ, ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਆਬਨੂਸੀ (ਗੂੜ੍ਹੇ ਕਾਲੇ) ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਵਾਸੀ ਤੇ ਅਮੇਜਨ ਦੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਪੰਛੀ ਤੇ ਮਨਮੋਹਣੇ ਰੁੱਖ-ਬੂਟੇ...ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਮੈਂ।
ਜਿਮ ਚਾਚਾ ਜੀ ਦੀ ਜਦੋਂ ਆਖ਼ਰੀ ਚਿੱਠੀ ਆਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਿਨ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਹਾਜ਼ ਜਾਮਨਗਰ ਵਿਚ ਲੰਗਰ ਸੁੱਟੇਗਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਸ ਦੇ ਝੂਲੇ ਵਿਚ ਝੂਲਦਾ ਹੋਇਆ ਯਕਦਮ ਨਿਹਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ, ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਉਹ ਮੌਕਾ ਆ ਹੀ ਗਿਆ! ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਜਿਮ ਚਾਚਾ ਜੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਣ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਿਖੀ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਵੀ ਕਿੰਜ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣ ਲਈ ਏਨਾ ਬੇਚੈਨ ਹਾਂ!
ਸਵਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਸਕੂਲੋਂ ਭੱਜਣ ਤੇ ਝਟਪਟ ਗੱਡੀ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਬੰਦਰਗਾਹ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਮਾਨਗਰ ਪੱਛਮੀ ਸਮੁੰਦਰ-ਤਟ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਸੀ ਤੇ ਉਤਰ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪਹਾੜਗੰਜ ਨਾਮਕ ਹਿੱਲ ਸਟੈਸ਼ਨ ਤੋਂ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਡਾ ਸਕੂਲ ਸੀ, ਘੱਟੋਘੱਟ ਅੱਠ ਸੌ ਮੀਲ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਸੀ।
ਅੱਠ ਸੌ ਮੀਲ!
--- --- ---
ਸਕੂਲ ਦੇ ਗੁੰਬਦ ਦੀ ਵੱਡੀ ਘੜੀ ਨੇ ਗਿਆਰਾਂ ਵਜਾਏ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਚੁੱਪਚਾਪ ਬਿਸਤਰੇ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ, ਚੁੱਪਚਾਪ ਜਿਮਨਾਸਟਿਕ ਵਾਲੇ ਬੂਟ ਪਾਏ ਤੇ ਦੱਬਵੇਂ ਪੈਰੀਂ ਡਾਰਮਿਟਰੀ ਵਿਚੋਂ ਖਿਸਕ ਚੱਲਿਆ।
ਦਹਿਲੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਆ ਕੇ ਮੈਂ ਰਤਾ ਠਿਠਕਿਆ। ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਹਨੇਰੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਝਾਕ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਜਾਗ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਪਿਆ। ਫੇਰ ਮੈਂ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਗੇਲਰੀ ਵਿਚ ਆਇਆ ਤੇ ਪੌੜੀਆਂ ਉਤਰ ਗਿਆ। ਦਲਜੀਤ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਰਾਂਡੇ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਸਿੱਖ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੌਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੱਗ ਲਾਹ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਤੇ ਲੰਮੇ ਕੇਸਾਂ ਦਾ ਜੂੜਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਤਨ ਉੱਤੇ ਚਿੱਟਾ ਕੁੜਤਾ-ਪਾਜਾਮਾ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਸਤੰਭ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਧੜਕਾ ਸਾਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸੀ ਕਿ ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਕੋਈ ਅਧਿਆਪਕ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਫੜ੍ਹੇ ਜਾਵਾਂਗੇ।
ਦਲਜੀਤ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਉਂਗਲ ਰੱਖ ਕੇ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ। ਵੈਸੇ, ਇਸਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਚੁਕੰਨਾ ਸੀ। ਪਰ ਦਲਜੀਤ ਤਾਂ ਸਵਾਦ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਹਰ ਗੱਲ ਨੂੰ ਰਹੱਸਮਈ ਬਣਾਅ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਦਲਜੀਤ ਪੱਬਾਂ ਭਾਰ, ਬਿਨਾਂ ਆਵਾਜ਼ ਕੀਤੇ, ਤੁਰਨਾ ਤਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪੈਰ ਬੜੇ ਵੱਡੇ ਸਨ। ਅਕਸਰ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਇਸ ਗੱਲ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਛੇੜਦੇ ਵੀ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਇਕ ਕਹਾਵਤ ਹੈ (ਪੈਰ ਵੱਡੇ ਗਵਾਰਾਂ ਦੇ)। ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਪੈਰ ਵੱਡੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਿਹਨਤ-ਮਜਦੂਰੀ ਦੇ ਲਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦਲਜੀਤ ਇਸਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਪੈਰ ਵੱਡੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਖ਼ੂਬ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਉਤਾਰੂ ਸੀ।
ਅਸੀਂ ਚੁੱਪਚਾਪ, ਪੈਵਿਲੀਅਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚੋਂ ਦੌੜਦੇ ਹੋਏ ਲੰਘਣ ਲੱਗੇ। ਉੱਤੇ ਆਸਮਾਨ ਵਿਚ ਮਾਨਸੂਨ ਦੇ ਬੱਦਲ ਤੈਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਪੈਵਿਲੀਅਨ ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਉਤਰ ਕੇ ਅਸੀਂ ਕਸਰਤ-ਘਰ ਵਿਚ ਜਾ ਵੜੇ। ਕਸਰਤ-ਘਰ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਅਕਸਰ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਿਲ੍ਹ ਭਰੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਹੀ ਅਸੀਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੁੱਪਚਾਪ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਕਰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ—ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਨਾਰੀਅਲ ਦੀਆਂ ਜਟਾਂ, ਵਾਰਨਿਸ਼ ਤੇ ਪਸੀਨੇ ਦੀ ਬੂ ਆਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ।
ਸਕੂਲ ਵਿਚੋਂ ਭੱਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸਾਡੀ ਅਖ਼ੀਰਲੀ ਬੈਠਕ ਸੀ।
“ਸਾਰੀ ਤਿਆਰੀ ਹੋ ਗਈ?” ਦਲਜੀਤ ਨੇ ਮੋਮਬੱਤੀ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਬਾਲ ਕੇ ਸਾਡੇ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਫਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਲਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਸਾਰੀ ਤਿਆਰੀ ਏ,” ਮੈਂ ਕਿਹਾ। “ਚਾਕੂ ਏ, ਬਿਸਕੁਟਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪੈਕਟ ਨੇ, ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ ਕੁ ਰੋਟੀਆਂ ਨੇ, ਮੱਛੀ ਵਾਲਾ ਡੱਬਾ ਏ, ਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ-ਜਿਹੀ ਮਠਿਆਈ-ਸ਼ਠਿਆਈ ਵੀ ਏ।”
ਰੋਟੀਆਂ ਅਸੀਂ ਪਿਛਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਦੇ ਖਾਣੇ ਵਿਚੋਂ ਬਚਾਅ ਕੇ ਲੁਕਾਅ ਲਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਹੁਣ ਬੇਹੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਸਖ਼ਤ ਤੇ ਕਰੜੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਮੈਂ ਦਿਖਾਉਣਾ ਇਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚੀਜ਼ਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਨੇ।
“ਬਹੁਤੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਾਂ ਨਈਂ! ਦਲਜੀਤ ਬੋਲਿਆ, “ਤੇ ਰੁਪਏ ਕਿੰਨੇ ਨੇ ਤੇਰੇ ਕੋਲ?”
“ਛੇ...ਯਾਨੀ ਕਿ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਜੇਬ ਖਰਚ!”
“ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਈਂ, ਰਸਟੀ।” ਦਲਜੀਤ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤਾ ਜੇਬ ਖਰਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, “ਖ਼ੈਰ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਤੀਹ ਕੁ ਰੁਪਈਏ ਨੇ, ਇਸ ਲਈ ਰੁਪਏ ਪੈਸਿਆਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਚਿੰਤਾ, ਘੱਟੋਘੱਟ, ਅਜੇ ਤਾਂ ਨਈਂ ਕਰਨੀ ਪਏਗੀ।...ਫੇਰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਪਨੀਰ, ਜੈਮ, ਚਾਕਲੇਟ ਤੇ ਅਚਾਰ ਵੀ ਏ। ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਰਸਲ 'ਚੋਂ ਮੈਂ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਚਾਅ ਲਈਆਂ ਸਨ।”
“ਚਾਕਲੇਟ ਦੇ ਨਾਲ ਅਚਾਰ ਖਾਵਾਂਗੇ?”
“ਨਈਂ ਜੀ। ਰਸਤੇ 'ਚ ਜੋ ਖਾਣ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਉਸ ਨਾਲ ਖਾਵਾਂਗੇ।”
ਦਲਜੀਤ ਦੇ ਪਿਤਾ ਪੂਰਬੀ-ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿਚ ਵਪਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਅਕਸਰ ਉਸਨੂੰ ਖਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਪਾਰਸਲ ਭੇਜਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਦਲਜੀਤ ਦੀ ਸਕੀਮ ਇਹ ਕਿ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਾਪਸ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਬੋਰਡਿੰਗ ਸਕੂਲ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾ ਉਕਤਾਅ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਭੱਜਣ ਦੀ ਸਕੀਮ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਚਾਚਾ ਜੀ ਇਕ ਸਟੀਮਰ ਦੇ ਕਪਤਾਨ ਸਨ, ਜਿਹੜਾ ਪੂਰਬੀ-ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੀ ਮੋਮਬਾਸਾ ਬੰਦਰਗਾਹ ਤੋਂ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਤਟ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਦੋ ਛੋਟੀਆਂ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ, ਜਾਮਨਗਰ ਤੇ ਦੁਆਰਕਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਦਲ-ਬਦਲ ਕੇ ਚੱਲਦਾ ਸੀ। 'ਐਸ.ਐਸ.ਲੂਸੀ' ਨਾਂ ਦਾ ਮੇਰੇ ਚਾਚਾ ਜੀ ਦਾ ਉਹ ਜਹਾਜ਼ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਆਖ਼ਰ ਵਿਚ ਜਾਮਨਗਰ ਵਿਚ ਡੇਰਾ ਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਹਾਂਗੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਜਹਾਜ਼ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਅ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।
ਦਲਜੀਤ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਜਾਣ ਲਈ ਕਾਹਲਾ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਇਹ ਗੱਲ ਆ ਜਾਏਗੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਲ-ਬੂਤੇ ਉੱਤੇ ਵਾਪਸ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਫੇਰ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ, ਕਿਸੇ ਸਕੂਲ ਵਿਚ, ਭੇਜਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ ਲੈਣਗੇ।
ਮੈਂ ਵੀ ਇੱਥੋਂ ਭੱਜਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਮੇਰੇ ਭੱਜਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੂਜੇ ਸਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਕਾਰਨ ਸਕੂਲ ਵੀ ਸੀ। ਉਂਜ ਸਾਡਾ ਸਕੂਲ ਚਾਰਲਸ ਡਿਕੰਸ ਦੇ ਡੋਥਬਵਾਏਸ ਹਾਲ ਵਾਂਗ ਅਕਾਊ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਫੇਰ ਵੀ ਇਹ ਕੋਈ ਚੰਗਾ ਸਕੂਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉੱਥੋਂ ਦਾ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਉਸਨੂੰ ਸਕੂਲ ਵਾਂਗ ਨਾ ਚਲਾ ਕੇ, ਇਕ ਧੰਦੇ ਵਾਂਗ ਚਲਾਉਂਦਾ ਸੀ। 'ਹਿੰਗ ਲੱਗੇ ਨਾ ਫਟਕੜੀ, ਰੰਗ ਆਵੇ ਚੋਖਾ' ਇਹ ਉਸਦਾ ਸਿਧਾਂਤ-ਵਾਕ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਫੀਸ ਖ਼ੂਬ ਤਕੜੀ ਲੈਂਦਾ, ਬਦਲੇ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਘਟੀਆ ਖਾਣਾ ਤੇ ਘਟੀਆ ਅਧਿਆਪਕ। ਚਲੋ ਖ਼ੈਰ, ਸਾਡੀ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੀ ਇਹੋ ਧਾਰਨਾ ਸੀ।
ਵੈਸੇ, ਸੱਚ ਪੁੱਛੋਂ ਤਾਂ ਅਰੁੰਡੇਲ (ਹਾਂ, ਇਹੀ ਸੀ ਸਾਡੇ ਸਕੂਲ ਦਾ ਨਾਂ) ਵਿਚ ਦਲਜੀਤ ਦੇ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਉਸਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ, ਕਿਤੇ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਿਆ, ਤੇ ਇਕ ਪਿੱਛੋਂ ਇਕ ਕਈ ਸਕੂਲ ਬਦਲਣ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਅਰੁੰਡੇਲ ਵਿਚ ਆਇਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਵੀ ਮਸਰਾਂ ਦੀ ਪਾਣੀ ਵਰਗੀ ਪਤਲੀ ਦਾਲ ਤੇ ਚਰਬੀ ਵਾਲਾ ਗੋਸ਼ਤ ਖਾ-ਖਾ ਕੇ ਉਹ ਅੱਕ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਹੀ ਭੱਜਣ ਲਈ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।
“ਇਸ ਸਕੂਲ ਪਿੱਛੋਂ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਨਈਂ ਜਾਵਾਂਗਾ,” ਦਲਜੀਤ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, “ਮੈਂ ਨੈਰੋਬੀ ਵਿਚ ਸਿੱਧਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਪਾਰ ਵਿਚ ਲੱਗ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਪੜ੍ਹ-ਲਿਖ ਸਕਦਾ ਆਂ। ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਤੇ ਘਾਟੇ ਵਿਚਲਾ ਫ਼ਰਕ ਵੀ ਸਮਝਦਾ ਆਂ। ਬਸ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਏਨਾ ਕਾਫੀ ਏ। ਤੂੰ ਕੀ ਕਰੇਂਗਾ, ਰਸਟੀ?”
“ਮੈਂ ਲੇਖਕ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਆਂ!” ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਸਕੂਲ ਜਾਣ 'ਚ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਇਤਰਾਜ਼ ਤਾਂ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇਹ ਸਕੂਲ ਮੈਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਆਂ ਕਿ ਮੇਰੇ ਗਾਰਜੀਅਨ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਕੂਲ 'ਚ ਨਹੀਂ ਭੇਜਣਗੇ।”
ਮੇਰੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਗਾਰਜੀਅਨ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਅਰੁੰਡੇਲ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਕੂਲ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਸਨ ਤੇ ਫੀਸ ਵੀ ਅੱਧੀ ਦੇਣੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਮੈਂ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ, ਮੇਰੇ ਗਾਰਜੀਅਨ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਵਿਚ ਦਿੱਕਤ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਮੇਰਾ ਵਿਹਾਰ ਬਾਗੀ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਘਰ ਬੈਠਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਗਲੀਆਂ-ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਮਟਰ-ਗਸ਼ਤੀ ਕਰਦਾ ਫਿਰਦਾ ਸੀ। ਫੇਰ, ਮੇਰੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਤਾਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿਚ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਮੇਰੇ ਗਾਰਜੀਅਨ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਵਰਗੇ ਜੋਖ਼ਮ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਗਾਰਜੀਅਨ (ਉਹ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਦੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਲੱਗਦੇ ਸਨ) ਦੀ ਕਦੀ ਕੋਈ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਤੇ ਉਹ ਮੈਥੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।
ਪਰ ਸਕੂਲੋਂ ਭੱਜਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਗਲੀਆਂ-ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਚ ਆਵਾਰਾਗਰਦੀ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਫੇਰ ਆਪਣੇ ਗਾਰਜੀਅਨ ਦੇ ਘਰ ਪਰਤ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸੱਚਾਈ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਜਾਮਨਗਰ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਚਾਚਾ ਜੀ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਜਿਮ ਚਾਚਾ ਜੀ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਸਨ। ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਓਦੋਂ ਦੇਖਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਬਾਰਾਂ ਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਅਰਸੇ ਵਿਚ ਜਿਮ ਚਾਚਾ ਜੀ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਮੈਨੂੰ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖਦੇ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਉੱਤੇ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਜਿਮ ਚਾਚਾ ਜੀ ਦੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਬਾਲਪਰਾਯਸੋ, ਸਾਨ ਡਿਏਗੋ, ਸਾਨ ਫ਼੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ, ਬਯੂਨਸ ਆਯਰਸ, ਦਾਰ-ਅਸ-ਸਲਾਮ, ਮੋਮਬਾਸਾ, ਸਿੰਘਾਪੁਰ, ਬੰਬਈ, ਮਾਰਸੇਲਜ, ਲੰਦਨ ਵਰਗੀਆਂ ਜਗਾਹਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਉਹ ਜਗਾਹਾਂ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਹਾਜ਼ ਠਾਹਰ ਕਰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਦੂਜੀ ਵਾਰੀ ਯਾਤਰਾ ਕਦੇ-ਕਦਾਰ ਹੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇੰਜ ਜਾਪਦਾ ਸੀ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਬੜੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ਕਰਦੇ ਫਿਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਲੰਗਰ ਸੁੱਟਦੇ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਦਭੁਤ, ਨਿਰਾਲੀ ਕਲਪਨਾ ਘਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਸਟੀਵੈਂਸਨ, ਕੈਪਟਨ ਮੇਰਿਏਟ, ਕਾਨਰੇਡ ਤੇ ਡਬਲਯੂ.ਡਬਲਯੂ. ਜੈਕਬਸ ਵਰਗੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।
ਜਿਮ ਚਾਚਾ ਜੀ ਆਪਣੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਵਿਚ ਅਕਸਰ ਲਿਖਦੇ ਸਨ ਕਿ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਾਂ। ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਵੀ ਲਿਖ ਦਿੰਦੇ, “ਉਦੋਂ, ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵੱਡਾ ਹੋ ਜਾਵੇਂ, ਰਸਟੀ!”
ਮੈਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਾਫੀ ਵੱਡਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਗਾਰਜੀਅਨ ਤੋਂ ਅੱਕ ਚੁੱਕਿਆ ਹਾਂ। ਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਏਨੀ ਗੱਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ, ਉਸਦੇ ਇਕ-ਇਕ ਕੋਨੇ ਨੂੰ, ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਜਗਾਹਾਂ ਨੂੰ, ਜਿਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ, ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਦੇ ਚਪਟੇ ਪੈਂਦੇ ਵਾਲੇ ਚੀਨੀ ਜਹਾਜ਼ ਤੇ ਸਾਂਪਾਨ (ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਨੀ ਬੇੜੀਆਂ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਵੀ ਨੇ), ਇੰਡੀਜ ਤੇ ਉਸਦੇ ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਤਾੜ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਸਮੁੰਦਰੀ-ਕਿਨਾਰੇ, ਲੰਦਨ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ, ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਆਬਨੂਸੀ (ਗੂੜ੍ਹੇ ਕਾਲੇ) ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਵਾਸੀ ਤੇ ਅਮੇਜਨ ਦੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਪੰਛੀ ਤੇ ਮਨਮੋਹਣੇ ਰੁੱਖ-ਬੂਟੇ...ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਮੈਂ।
ਜਿਮ ਚਾਚਾ ਜੀ ਦੀ ਜਦੋਂ ਆਖ਼ਰੀ ਚਿੱਠੀ ਆਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਿਨ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਹਾਜ਼ ਜਾਮਨਗਰ ਵਿਚ ਲੰਗਰ ਸੁੱਟੇਗਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਸ ਦੇ ਝੂਲੇ ਵਿਚ ਝੂਲਦਾ ਹੋਇਆ ਯਕਦਮ ਨਿਹਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ, ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਉਹ ਮੌਕਾ ਆ ਹੀ ਗਿਆ! ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਜਿਮ ਚਾਚਾ ਜੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਣ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਿਖੀ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਵੀ ਕਿੰਜ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣ ਲਈ ਏਨਾ ਬੇਚੈਨ ਹਾਂ!
ਸਵਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਸਕੂਲੋਂ ਭੱਜਣ ਤੇ ਝਟਪਟ ਗੱਡੀ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਬੰਦਰਗਾਹ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਮਾਨਗਰ ਪੱਛਮੀ ਸਮੁੰਦਰ-ਤਟ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਸੀ ਤੇ ਉਤਰ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪਹਾੜਗੰਜ ਨਾਮਕ ਹਿੱਲ ਸਟੈਸ਼ਨ ਤੋਂ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਡਾ ਸਕੂਲ ਸੀ, ਘੱਟੋਘੱਟ ਅੱਠ ਸੌ ਮੀਲ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਸੀ।
ਅੱਠ ਸੌ ਮੀਲ!
--- --- ---
No comments:
Post a Comment