3. ਢਾਬੇ ਦੀ ਚਾਹ
ਸਕੂਲੋਂ ਭੱਜਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਮਾਂ-ਪਿਓ ਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ। ਪਰ ਕੀ ਉਹ ਨਾਪਸੰਦਗੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੱਚੇ ਦਿਲ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲੀ ਹੋਵੇਗੀ? ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਭੱਜਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਘਟੀਆ ਸਕੂਲ ਜਾਂ ਮਨਹੂਸ ਘਰ ਦੀ ਵਜਾਹ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਪਸੰਦ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਭੱਜਣਾ ਚਾਹਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਭੱਜਣ ਦੀ ਇਕ ਬੜੀ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਪਰੰਪਰਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਹਕ ਫਿਨ ਭੱਜਿਆ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਾਪਰਫੀਲਡ ਤੇ ਆਲਿਵਰ ਟਵਿਸਟ ਵੀ ਭੱਜੇ ਸਨ। ਕਿਮ ਵੀ ਭੱਜਿਆ ਸੀ। ਕਈ ਦਲੇਰ ਨੌਜਵਾਨ ਭੱਜ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਗਏ। ਵਧੇਰੇ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਸਕੂਲੋਂ ਭੱਜੇ ਨੇ, ਤੇ ਜੇ ਨਹੀਂ ਭੱਜੇ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਇੰਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ।
ਚਲੋ ਖ਼ੈਰ, ਦਲਜੀਤ ਤੇ ਮੈਂ ਸਕੂਲੋਂ ਭੱਜ ਗਏ ਤੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਸਫ਼ਾਈ ਦੇਣ ਵਿਚ ਬਹੁਤਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਬਰਬਾਦ ਕਰਾਂਗੇ। ਅਸੀਂ ਸਕੂਲੋਂ ਭੱਜੇ ਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤਕ ਸਫ਼ਲ ਵੀ ਹੋਏ। ਪਰ ਇਸ ਸਭ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਜਿੰਨੀ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਇਹ ਦੇਸ਼ ਉਸਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦੋ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਪੰਦਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਆਬਾਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਲੁਕ-ਛਿਪ ਕੇ ਰਹਿਣ ਜਾਂ ਗਵਾਚ ਜਾਣ ਜਾਂ ਗ਼ਾਇਬ ਹੋਣ ਲਈ ਇਹ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਸੌਖ ਭਰਪੂਰ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ ਕਿ ਭੱਜਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਕਦੀ ਅਤਾ-ਪਤਾ ਤਕ ਨਾ ਲੱਗੇ! ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਕਦੀ ਉਸਦੀ ਕੋਈ ਭਿਣਕ ਵੀ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਨਾ ਪਵੇ!
ਅਜਿਹੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਗ਼ਾਇਬ ਹੀ ਹੋ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਇਕ ਖਾਸ ਜਗ੍ਹਾ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ਸੀ ਜਾਮਨਗਰ, ਜਾਣ ਲਈ ਨਿਕਲੇ ਸੀ। ਇਕ ਅਣਜਾਣ-ਅਣਪਛਾਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਜਾਣ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਪੁੱਟਿਆ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੀ—ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੀ, ਚੀੜ੍ਹ ਦੀਆਂ ਸੁੱਕੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਤੇ ਕੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਤਿਲ੍ਹਕਣੀ ਧਰਤੀ ਸੀ। ਤੇ ਮੈਂ ਇਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਭੱਜ ਰਿਹਾ, ਬਲਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚੀਜ਼ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਚਾਹੋ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਦਾ ਨਾਂ ਦੇ ਸਕਦੇ ਓ। ਹਾਂ, ਮੈਂ ਇਕ ਸੁਪਨੇ ਵੱਲ ਭੱਜ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਮੇਰੇ ਪੈਰ ਨੰਗੇ ਸਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਕਮੀਜ਼-ਪਾਜਾਮਾ ਸੀ। ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਖੜ੍ਹੀ ਢਲਾਨ ਤੋਂ ਤਿਲ੍ਹਕਦਾ ਹੋਇਆ ਮੈਂ ਉਤਰਿਆ ਤੇ ਚੌੜੀ ਚਟਾਨ ਤਕ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਹੜੀ ਜੰਗਲ ਦੇ ਐਨ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਚੀੜ੍ਹ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹਵਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਹਿ ਰਹੀ ਸੀ। ਰਾਤ ਠੰਢੀ ਤੇ ਸੁਖਦਾਈ ਸੀ। ਹੇਠਲੀ ਘਾਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਦੀ ਦੀ ਮੱਧਮ ਕਲ-ਕਲ ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ। ਸੁਰ ਅਜਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਆਪਣੀ ਧੁਨ ਵਿਚ ਲੈਅ-ਸੁਰ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਗੁਣਗੁਣਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਮਾਨਸੂਨ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਿਚੋਂ ਚੰਦ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਤੇ ਉਸਦੇ ਚਾਨਣ ਵਿਚ ਰੁੱਖ, ਸਰਕੜੇ-ਝਾੜੀਆਂ ਤੇ ਚੱਟਾਨਾਂ ਦੇ ਪੱਥਰ ਜਗਮਗਾ ਉੱਠੇ।
ਕੁਝ ਛਿਣ ਵਿਚ ਹੀ ਦਲਜੀਤ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਵੀ ਕਮੀਜ਼-ਪਾਜਾਮਾਂ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਪੱਗ ਵੀ ਸੀ। ਦਲਜੀਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪੱਗ ਉੱਤੇ ਬੜਾ ਮਾਣ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੱਗ ਨੂੰ ਉਹ ਜਾਂ ਤਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਾਂ ਫੇਰ ਖੇਡਣ-ਕੁੱਦਣ ਸਮੇਂ ਹੀ ਲਾਹੁੰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਸਕੂਲ ਵਿਚੋਂ ਨੰਗੇ ਸਿਰ ਭੱਜਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਉਹ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਸੌਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੇ ਪੱਗ ਲਾਹ ਕੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਇਕ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਤੇ ਬਿਸਤਰੇ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਓਵੇਂ ਦੀ ਜਿਵੇਂ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਲਈ ਸੀ—ਬਿਲਕੁਲ ਕਿਸੇ ਟੋਪ ਵਾਂਗ ਹੀ—ਤੇ ਪੱਗ ਦੀ ਇਕ ਵੀ ਤੈਹ ਹਿੱਲੀ ਜਾਂ ਵਿਗੜੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕਸਰਤ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੇ ਬੰਡਲ ਬਣਾ ਕੇ ਨਾਲ ਲੈ ਆਏ ਸੀ। ਉੱਥੋਂ ਤੁਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾ ਲਿਆ। ਗੱਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਕੂਲ ਦੀ ਵਰਦੀ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ। ਤੇ ਸਾਡੇ ਘਰ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਸਤਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਬਕਸਿਆਂ ਵਿਚ ਬੰਦ ਪਏ ਸਨ। ਅਸੀਂ ਬੂਟ ਵੀ ਕਸਰਤ ਵਾਲੇ ਪਾ ਲਏ ਸਨ। ਸਾਡੇ ਝੋਲਿਆਂ ਵਿਚ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਸਾਮਾਨ ਭਰਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਪਾਜਾਮੇ ਤੇ ਇਕ-ਦੋ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵੀ ਸਨ। ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਬਾਕੀ ਸਾਰਾ ਸਾਮਾਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੱਪੜੇ, ਬਿਸਤਰਾ ਤੇ ਬਕਸੇ ਵਗ਼ੈਰਾ ਉੱਥੇ ਹੀ ਛੱਡ ਆਏ ਸੀ।
ਪਹਾੜੀ ਤੋਂ ਇਕ ਭੀੜਾ ਰਸਤਾ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਉਸੇ ਉੱਤੇ ਤੁਰਦੇ ਹੋਏ ਹੇਠਾਂ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਉੱਥੋਂ ਇਹ ਰਸਤਾ ਵਹਿ ਰਹੀ ਪਹਾੜੀ ਨਦੀ ਦੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਲਗਭਗ ਇਕ ਮੀਲ ਤਕ ਬੜੀ ਮੁਸਤੈਦੀ ਨਾਲ ਤੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਨਦੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤੁਰਦੇ ਰਹੇ। ਅੱਗੇ ਇਕ ਪਗਡੰਡੀ ਜਿਹੀ ਮਿਲੀ, ਜਿਹੜੀ ਘੋੜੇ-ਖੱਚਰਾਂ ਦੇ ਤੁਰਨ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ ਨਾਲੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਕੁ ਚੌੜੀ ਸੀ ਤੇ ਅੰਤਮ ਪਹਾੜੀ ਤੋਂ ਯਕਦਮ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰ ਕੇ ਘਾਟੀ ਨਾਲ ਜਾ ਰਲਦੀ ਸੀ।
ਰਸਤਾ ਆਸਾਨ ਤੇ ਸੌਖਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਅਸੀਂ ਪੂਰੇ ਜਾਣੂ ਵੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਤਕ ਅਸੀਂ ਆਖ਼ਰੀ ਤਰਾਈ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚੇ, ਮੀਂਹ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਹੁਤਾ ਤੇਜ਼ ਨਹੀਂ, ਬਸ ਹਲਕੀ-ਹਲਕੀ ਬੂੰਦਾਬਾਂਦੀ।
ਅਸੀਂ ਇਕ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਇਕ ਢਾਬੇ ਵਿਚ ਸ਼ਰਨ ਲਈ। ਢਾਬੇ ਵਾਲਾ ਅਜੇ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਉਸਦਾ ਇਕ ਕੰਨ ਵਾਲਾ, ਪਾਂ-ਖਾਧਾ, ਕੁੱਤਾ ਸਾਨੂੰ ਭਜਾਉਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਦੌੜਿਆ, ਬਲਕਿ ਸਾਡੇ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਬੜੇ ਦੋਸਤਾਨਾ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਸੁੰਘਣ ਲੱਗਾ। ਉੱਥੇ ਇਕ ਪੁਰਾਣੀ ਬੈਂਚ ਪਈ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਏ ਤੇ ਦੂਰ ਪਹਾੜੀ ਪਿੱਛੋਂ ਨਿਕਲ ਰਹੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਪਏ।
ਉਹ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਮੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸ ਦਿਨ ਦਾ ਸੂਰਜ-ਉਦੈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੁੰਦਰ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਉਹ ਸਵੇਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬੜੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ ਤੇ ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਨਵੀਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਦੇਖਣ ਉੱਤੇ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਿਨ ਦੀ ਇਕ-ਇਕ ਗੱਲ ਅੱਜ ਵੀ ਮੇਰੇ ਦਿਲ-ਦਿਮਾਗ਼ ਉੱਤੇ ਉੱਕਰੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਆਸਮਾਨ ਵਿਚ ਚਾਨਣ ਫ਼ੈਲਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ-ਤਿਵੇਂ ਉੱਚੇ ਚੀੜ੍ਹ ਤੇ ਦੇਵਦਾਰ ਦੇ ਰੁੱਖ ਸਪਸ਼ਟ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ ਤੇ ਚਾਰੇ-ਪਾਸੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਸੁਹਾਵਾ ਸ਼ੋਰ ਸੁਣਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗਾ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਸਤੂਰਾ ਪੰਛੀ ਮੱਧਮ, ਮੁਲਾਇਮ ਤੇ ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਬੋਲਿਆ। ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਚਿਲਬਿਲਾਂ ਝਾੜੀਆਂ ਵਿਚ ਖੁਸਰ-ਫੁਸਰ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ। ਫੇਰ ਸਨੋਵਰ ਰੁੱਖ ਦੀ ਟੀਸੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਬਸੰਤਾ ਇਕ ਰਸ ਸੁਰ ਵਿਚ ਚੀਕਣ ਲੱਗਾ। ਜਦੋਂ ਆਸਮਾਨ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੋਰ ਸਾਫ਼ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਹਰੇ ਸੁੱਗਿਆਂ ਦਾ ਇਕ ਝੁੰਡ ਰੁੱਖਾਂ ਉਪਰੋਂ ਉੱਡਦਾ ਹੋਇਆ ਲੰਘ ਗਿਆ।
ਬੜੀ ਹਲਕੀ-ਹਲਕੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ—ਇਨਬਿਨ ਫੁਆਰ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ—ਤੇ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਰਹੀ ਲਾਲੀ ਫ਼ੈਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਤੇ ਫੇਰ ਅਚਾਨਕ ਜਦੋਂ ਬੱਦਲਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਸੂਰਜ ਝਾਕਿਆ ਤਾਂ ਬਰਸਾਤ ਵਿਚ ਉੱਗਣ ਵਾਲੀ ਹਰੀ ਭਰੀ ਘਾਹ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਉਭਰ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਦਲਜੀਤ ਤੇ ਮੈਂ ਅਵਾਕ-ਜਿਹੇ ਬੈਠੇ ਦੇਖਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਏਨੇ ਸਵੱਖਤੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਉੱਠੇ। ਰੁੱਖ, ਝਾੜੀਆਂ ਤੇ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਮੱਕੜੀ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਜਾਲੇ, ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਦੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਦੀਆਂ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਝਿਲਮਿਲ-ਝਿਲਮਿਲ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਮਕੜੀ ਦੇ ਜਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰੇਸ਼ਮੀ ਤੰਦਾਂ ਉੱਤੇ ਬਾਰਿਸ਼ ਦੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ-ਨਿੱਕੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਅਟਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਦਮਕ ਵਿਚ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਮੋਤੀਆਂ ਵਾਂਗ ਲਿਸ਼ਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਢਲਵਾਣ ਉੱਤੇ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਡੇਲੀਆ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਸੰਧੂਰੀ ਫੁੱਲ ਭਿੱਜ ਕੇ ਬੋਝਲ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਫੁੱਲ ਦੀ ਇਕ ਪੰਖੜੀ ਉੱਤੇ ਪੰਨੇ ਵਰਗੇ ਹਰੇ ਰੰਗ ਦਾ ਇਕ ਟਿੱਡਾ ਲਤਾਂ ਪਸਾਰੀ ਆਰਾਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਉਦੋਂ ਤਕ ਢਾਬੇ ਵਾਲਾ ਉੱਠ ਪਿਆ ਸੀ। ਮਾਲਕ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਕਾਰਨ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਹਿ ਮਿਲੀ ਤੇ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਭੌਂਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਢਾਬੇ ਵਾਲੇ ਨੇ ਕੱਚੇ ਕੋਇਲੇ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪਾਏ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਲਗਾ ਕੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਕੇਤਲੀ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ।
“ਕੁਛ ਖਾਓਗੇ?” ਢਾਬੇ ਵਾਲੇ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਨਹੀਂ, ਬਸ ਚਾਹ!” ਮੈਂ ਬੋਲਿਆ।
ਉਸਨੇ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਦੋ ਗਲਾਸ ਲਿਆ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ।
“ਅਜੇ ਦੁੱਧ ਤਾਂ ਆਇਆ ਨ੍ਹੀਂ!” ਉਸ ਕਿਹਾ, “ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਲਦੀ ਆ ਗਏ।”
“ਅਸੀਂ ਬਿਨਾਂ ਦੁੱਧ ਵਾਲੀ ਚਾਹ ਈ ਪੀ ਲਵਾਂਗੇ।” ਦਲਜੀਤ ਬੋਲਿਆ, “ਪਰ ਮਿੱਠਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵੱਧ ਪਾਉਣਾ।”
“ਅੱਜ ਕਲ੍ਹ ਖੰਡ ਬੜੀ ਮਹਿੰਗੀ ਹੋ ਗਈ ਐ, ਭਰਾ! ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਪਾੜੇ ਮੁੰਡੇ ਓਂ, ਤੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤਾਂ ਵੱਧ ਮਿੱਠਾ ਈ ਚਾਹੀਦੈ। ਠੀਕ ਐ, ਜਿੰਨੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ ਪਾ ਲੈਣਾ।”
“ਅਸੀਂ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਮੁੰਡੇ ਨਹੀਂ।” ਮੈਂ ਝੱਟ ਬੋਲ ਪਿਆ।
“ਹਾਂ-ਜੀ, ਨਈਂ ਜੀ!” ਦਲਜੀਤ ਨੇ ਵੀ ਕਿਹਾ।
“ਅਸੀਂ ਟੂਰਿਸਟ ਆਂ।” ਮੈਂ ਕਿਹਾ।
“ਅਸੀਂ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਤੋਂ ਸਵੇਰ ਦੀ ਗੱਡੀ ਫੜ੍ਹਨੀ ਏਂ।” ਦਲਜੀਤ ਨੇ ਕਿਹਾ।
“ਦਸ ਵਜੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਈ ਗੱਡੀ ਨ੍ਹੀਂ ਜਾਂਦੀ।” ਢਾਬੇ ਵਾਲਾ ਰਤਾ ਚਕਰਾ ਕੇ ਬੋਲਿਆ।
“ਅਸੀਂ ਦਸ ਵਜੇ ਦੀ ਗੱਡੀ ਈ ਫੜ੍ਹਨੀਂ ਏਂ।” ਦਲਜੀਤ ਕਾਹਲ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ, “ਅਸੀਂ ਹੇਠਾਂ ਟਾਈਮ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵਾਂਗੇ ਨਾ?”
“ਕਿਓਂ ਨ੍ਹੀਂ, ਕਾਫੀ ਟੈਮ ਐਂ...”
ਢਾਬੇ ਵਾਲੇ ਨੇ ਗਰਮਾ-ਗਰਮ ਚਾਹ ਗਲਾਸਾਂ ਵਿਚ ਪਾਈ ਤੇ ਖੰਡ ਵਾਲਾ ਮਰਤਬਾਨ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।
“ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਹੀ ਸਮਝਿਆ ਸੀ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਕੂਲੀ ਮੁੰਡੇ ਓਂ।” ਢਾਬੇ ਵਾਲਾ ਹੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, “ਸੋਚਿਆ, ਭੱਜ ਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਓਂ।”
ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ, ਦਲਜੀਤ ਰਤਾ ਕੱਚਾ-ਜਿਹਾ ਹੋ ਕੇ ਖੀਂ-ਖੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।
“ਭਰਾ, ਤੂੰ ਇੰਜ ਕਿਵੇਂ ਸੋਚ ਲਿਆ?” ਉਸਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਕਈ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਰਿਹਾਂ।” ਇਹ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਉਸਨੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਧਰ ਰੁੱਖਹੀਣ ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਲੱਕੜ ਦਾ ਇਕ ਖੋਖਾ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਇੰਜ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਲਈ ਕੋਈ ਵਪਾਰਕ ਚੌਂਕੀ ਹੋਵੇ, “ਸਕੂਲ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਭੱਜਦੇ ਐ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਧਰੇ ਦੀ ਲੰਘਦੇ ਐ।”
“ਕੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੁੰਡੇ ਭੱਜਦੇ ਨੇ?” ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਬਹੁਤੇ ਤਾਂ ਨ੍ਹੀਂ ਜੀ! ਸਾਲ ਵਿਚ ਦੋ-ਤਿੰਨ, ਬਸ। ਬਹੁਤਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਵਿਚ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤਕ ਈ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ ਐ ਤੇ ਫੇਰ ਫੜ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਐ।”
ਦਲਜੀਤ ਬੋਲਿਆ, “ਆਪਣੀ ਬੇਵਕੂਫ਼ੀ ਕਾਰਨ ਈ ਫੜ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋਣਗੇ।”
“ਕੀ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਫੜ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਨੇ?” ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਹਾਂ, ਜੀ। ਹਮੇਸ਼ਾ! ਹੇਠਾਂ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਲੰਘਦੇ ਐ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹ ਦਾ ਗਲਾਸ ਦੇਂਦਾ ਆਂ। ਤੇ ਜਦੋਂ ਟੀਚਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁੜਦੇ ਐ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹ ਦਾ ਗਲਾਸ ਦੇਂਦਾ ਆਂ।”
“ਖ਼ੈਰ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਾਡਾ ਦਰਸ਼ਨ-ਲਾਭ ਹੁਣ ਫੇਰ ਨਈਂ ਹੋਵੇਗਾ!” ਦਲਜੀਤ ਬੋਲਿਆ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਖ਼ਬਰਦਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਇੱਧਰ ਧਿਆਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਸਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਨਿਕਲ ਗਈ ਸੀ।
“ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਜੀ ਸਕੂਲ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਈ ਨ੍ਹੀਂ!” ਢਾਬੇ ਵਾਲਾ ਹੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਸਾਡੇ ਵੱਲ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, “ਨਾਲੇ ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ ਭੱਜ ਕੇ ਵੀ ਨ੍ਹੀਂ ਨਾ ਜਾ ਰਹੇ ਨਾ।”
ਚਾਹ ਦੇ ਪੈਸੇ ਦੇ ਕੇ ਅਸੀਂ ਹੇਠਾਂ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਤੁਰ ਪਏ। ਤੋਤੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਫੇਰ ਟੈਂ-ਟੈਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਪਰੋਂ ਉੱਡਦੇ ਹੋਏ ਲੰਘੇ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਲੀਚੀ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਧੁੱਪ ਥੋੜ੍ਹੀ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਉਚਾਈ ਘਟਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਗਰਮੀ ਤੇ ਚਿਪਚਿਪਾਹਟ ਵਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਅੱਗੇ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਪੈਣ ਵਾਲੀ ਗਰਮੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ।
ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੁਣ ਸਮਤਲ ਮੈਦਾਨ ਨੇ ਲੈਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਇੱਥੇ ਜਗ੍ਹਾ-ਜਗ੍ਹਾ ਖੇਤ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਝੋਨੇ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਤੇ ਕਮਾਦ ਲੱਕ-ਲੱਕ ਤਾਈਂ ਹੋ ਚੁੰਕਿਆ ਸੀ।
ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਜਗ੍ਹਾ-ਜਗ੍ਹਾ ਚਿੱਕੜ ਹੋਇਆ-ਪਿਆ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਬੂਟ ਲਾਹ ਕੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿਚ ਲਪੇਟ ਲਏ ਤੇ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਚਿੱਕੜ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਮੀਲ ਦੂਰ ਏ ਇੱਥੋਂ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਕੱਟ ਕੇ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਹੁਣ ਤਕ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਉੱਠ ਪਏ ਹੋਣਗੇ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਡਨਤਰ ਹੋ ਗਏ ਆਂ।”
“ਸਾਨੂੰ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਈ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਏ।” ਦਲਜੀਤ ਬੋਲਿਆ।
“ਅਗਲਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਰਾਏ ਵਾਲ ਏ। ਉੱਥੋਂ ਤਕ ਪੈਦਰ ਚੱਲਾਂਗੇ,” ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਫੇਰ ਉੱਥੋਂ ਜਿਹੜੀ ਟਰੇਨ ਮਿਲੀ, ਉਸ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੇ।”
“ਕਿੰਨੀਂ ਦੂਰ ਤੁਰ ਕੇ ਜਾਣਾ ਪਵੇਗਾ?”
“ਕਰੀਬ ਦਸ ਮੀਲ।”
“ਦਸ ਮੀਲ!” ਦਲਜੀਤ ਯਕਦਮ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, “ਤੁਰਦੇ-ਤੁਰਦੇ ਪੂਰਾ ਦਿਨ ਬੀਤ ਜਾਏਗਾ।”
“ਜੋ ਹੋਵੇ, ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਰੁਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਸਮਝਿਆ! ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਵਿਚ ਮਟਰ-ਗਸਤੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਤੇ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਸਾਨੂੰ ਤੁਰਦੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਏ, ਕਿਤੇ ਰੁਕਣਾ ਨਹੀਂ।”
“ਠੀਕ ਏ, ਰਸਟੀ! ਅਸੀਂ ਤੁਰਦੇ ਰਹਾਂਗੇ। ਜਾਣਦਾ ਆਂ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਐਡਵੈਂਚਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਔਖੀ ਈ ਹੁੰਦੀ ਏ।”
--- --- ---
ਸਕੂਲੋਂ ਭੱਜਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਮਾਂ-ਪਿਓ ਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ। ਪਰ ਕੀ ਉਹ ਨਾਪਸੰਦਗੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੱਚੇ ਦਿਲ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲੀ ਹੋਵੇਗੀ? ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਭੱਜਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਘਟੀਆ ਸਕੂਲ ਜਾਂ ਮਨਹੂਸ ਘਰ ਦੀ ਵਜਾਹ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਪਸੰਦ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਭੱਜਣਾ ਚਾਹਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਭੱਜਣ ਦੀ ਇਕ ਬੜੀ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਪਰੰਪਰਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਹਕ ਫਿਨ ਭੱਜਿਆ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਾਪਰਫੀਲਡ ਤੇ ਆਲਿਵਰ ਟਵਿਸਟ ਵੀ ਭੱਜੇ ਸਨ। ਕਿਮ ਵੀ ਭੱਜਿਆ ਸੀ। ਕਈ ਦਲੇਰ ਨੌਜਵਾਨ ਭੱਜ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਗਏ। ਵਧੇਰੇ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਸਕੂਲੋਂ ਭੱਜੇ ਨੇ, ਤੇ ਜੇ ਨਹੀਂ ਭੱਜੇ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਇੰਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ।
ਚਲੋ ਖ਼ੈਰ, ਦਲਜੀਤ ਤੇ ਮੈਂ ਸਕੂਲੋਂ ਭੱਜ ਗਏ ਤੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਸਫ਼ਾਈ ਦੇਣ ਵਿਚ ਬਹੁਤਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਬਰਬਾਦ ਕਰਾਂਗੇ। ਅਸੀਂ ਸਕੂਲੋਂ ਭੱਜੇ ਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤਕ ਸਫ਼ਲ ਵੀ ਹੋਏ। ਪਰ ਇਸ ਸਭ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਜਿੰਨੀ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਇਹ ਦੇਸ਼ ਉਸਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦੋ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਪੰਦਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਆਬਾਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਲੁਕ-ਛਿਪ ਕੇ ਰਹਿਣ ਜਾਂ ਗਵਾਚ ਜਾਣ ਜਾਂ ਗ਼ਾਇਬ ਹੋਣ ਲਈ ਇਹ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਸੌਖ ਭਰਪੂਰ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ ਕਿ ਭੱਜਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਕਦੀ ਅਤਾ-ਪਤਾ ਤਕ ਨਾ ਲੱਗੇ! ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਕਦੀ ਉਸਦੀ ਕੋਈ ਭਿਣਕ ਵੀ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਨਾ ਪਵੇ!
ਅਜਿਹੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਗ਼ਾਇਬ ਹੀ ਹੋ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਇਕ ਖਾਸ ਜਗ੍ਹਾ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ਸੀ ਜਾਮਨਗਰ, ਜਾਣ ਲਈ ਨਿਕਲੇ ਸੀ। ਇਕ ਅਣਜਾਣ-ਅਣਪਛਾਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਜਾਣ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਪੁੱਟਿਆ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੀ—ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੀ, ਚੀੜ੍ਹ ਦੀਆਂ ਸੁੱਕੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਤੇ ਕੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਤਿਲ੍ਹਕਣੀ ਧਰਤੀ ਸੀ। ਤੇ ਮੈਂ ਇਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਭੱਜ ਰਿਹਾ, ਬਲਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚੀਜ਼ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਚਾਹੋ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਦਾ ਨਾਂ ਦੇ ਸਕਦੇ ਓ। ਹਾਂ, ਮੈਂ ਇਕ ਸੁਪਨੇ ਵੱਲ ਭੱਜ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਮੇਰੇ ਪੈਰ ਨੰਗੇ ਸਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਕਮੀਜ਼-ਪਾਜਾਮਾ ਸੀ। ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਖੜ੍ਹੀ ਢਲਾਨ ਤੋਂ ਤਿਲ੍ਹਕਦਾ ਹੋਇਆ ਮੈਂ ਉਤਰਿਆ ਤੇ ਚੌੜੀ ਚਟਾਨ ਤਕ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਹੜੀ ਜੰਗਲ ਦੇ ਐਨ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਚੀੜ੍ਹ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹਵਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਹਿ ਰਹੀ ਸੀ। ਰਾਤ ਠੰਢੀ ਤੇ ਸੁਖਦਾਈ ਸੀ। ਹੇਠਲੀ ਘਾਟੀ ਵਿਚੋਂ ਨਦੀ ਦੀ ਮੱਧਮ ਕਲ-ਕਲ ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ। ਸੁਰ ਅਜਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਆਪਣੀ ਧੁਨ ਵਿਚ ਲੈਅ-ਸੁਰ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਗੁਣਗੁਣਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਮਾਨਸੂਨ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਿਚੋਂ ਚੰਦ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਤੇ ਉਸਦੇ ਚਾਨਣ ਵਿਚ ਰੁੱਖ, ਸਰਕੜੇ-ਝਾੜੀਆਂ ਤੇ ਚੱਟਾਨਾਂ ਦੇ ਪੱਥਰ ਜਗਮਗਾ ਉੱਠੇ।
ਕੁਝ ਛਿਣ ਵਿਚ ਹੀ ਦਲਜੀਤ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਵੀ ਕਮੀਜ਼-ਪਾਜਾਮਾਂ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਪੱਗ ਵੀ ਸੀ। ਦਲਜੀਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪੱਗ ਉੱਤੇ ਬੜਾ ਮਾਣ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੱਗ ਨੂੰ ਉਹ ਜਾਂ ਤਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਾਂ ਫੇਰ ਖੇਡਣ-ਕੁੱਦਣ ਸਮੇਂ ਹੀ ਲਾਹੁੰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਸਕੂਲ ਵਿਚੋਂ ਨੰਗੇ ਸਿਰ ਭੱਜਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਉਹ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਸੌਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੇ ਪੱਗ ਲਾਹ ਕੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਇਕ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਤੇ ਬਿਸਤਰੇ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਓਵੇਂ ਦੀ ਜਿਵੇਂ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਲਈ ਸੀ—ਬਿਲਕੁਲ ਕਿਸੇ ਟੋਪ ਵਾਂਗ ਹੀ—ਤੇ ਪੱਗ ਦੀ ਇਕ ਵੀ ਤੈਹ ਹਿੱਲੀ ਜਾਂ ਵਿਗੜੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕਸਰਤ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੇ ਬੰਡਲ ਬਣਾ ਕੇ ਨਾਲ ਲੈ ਆਏ ਸੀ। ਉੱਥੋਂ ਤੁਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾ ਲਿਆ। ਗੱਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਕੂਲ ਦੀ ਵਰਦੀ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ। ਤੇ ਸਾਡੇ ਘਰ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਸਤਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਬਕਸਿਆਂ ਵਿਚ ਬੰਦ ਪਏ ਸਨ। ਅਸੀਂ ਬੂਟ ਵੀ ਕਸਰਤ ਵਾਲੇ ਪਾ ਲਏ ਸਨ। ਸਾਡੇ ਝੋਲਿਆਂ ਵਿਚ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਸਾਮਾਨ ਭਰਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਪਾਜਾਮੇ ਤੇ ਇਕ-ਦੋ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵੀ ਸਨ। ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਬਾਕੀ ਸਾਰਾ ਸਾਮਾਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੱਪੜੇ, ਬਿਸਤਰਾ ਤੇ ਬਕਸੇ ਵਗ਼ੈਰਾ ਉੱਥੇ ਹੀ ਛੱਡ ਆਏ ਸੀ।
ਪਹਾੜੀ ਤੋਂ ਇਕ ਭੀੜਾ ਰਸਤਾ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਉਸੇ ਉੱਤੇ ਤੁਰਦੇ ਹੋਏ ਹੇਠਾਂ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਉੱਥੋਂ ਇਹ ਰਸਤਾ ਵਹਿ ਰਹੀ ਪਹਾੜੀ ਨਦੀ ਦੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਲਗਭਗ ਇਕ ਮੀਲ ਤਕ ਬੜੀ ਮੁਸਤੈਦੀ ਨਾਲ ਤੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਨਦੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤੁਰਦੇ ਰਹੇ। ਅੱਗੇ ਇਕ ਪਗਡੰਡੀ ਜਿਹੀ ਮਿਲੀ, ਜਿਹੜੀ ਘੋੜੇ-ਖੱਚਰਾਂ ਦੇ ਤੁਰਨ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ ਨਾਲੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਕੁ ਚੌੜੀ ਸੀ ਤੇ ਅੰਤਮ ਪਹਾੜੀ ਤੋਂ ਯਕਦਮ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰ ਕੇ ਘਾਟੀ ਨਾਲ ਜਾ ਰਲਦੀ ਸੀ।
ਰਸਤਾ ਆਸਾਨ ਤੇ ਸੌਖਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਅਸੀਂ ਪੂਰੇ ਜਾਣੂ ਵੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਤਕ ਅਸੀਂ ਆਖ਼ਰੀ ਤਰਾਈ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚੇ, ਮੀਂਹ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਹੁਤਾ ਤੇਜ਼ ਨਹੀਂ, ਬਸ ਹਲਕੀ-ਹਲਕੀ ਬੂੰਦਾਬਾਂਦੀ।
ਅਸੀਂ ਇਕ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਇਕ ਢਾਬੇ ਵਿਚ ਸ਼ਰਨ ਲਈ। ਢਾਬੇ ਵਾਲਾ ਅਜੇ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਉਸਦਾ ਇਕ ਕੰਨ ਵਾਲਾ, ਪਾਂ-ਖਾਧਾ, ਕੁੱਤਾ ਸਾਨੂੰ ਭਜਾਉਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਦੌੜਿਆ, ਬਲਕਿ ਸਾਡੇ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਬੜੇ ਦੋਸਤਾਨਾ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਸੁੰਘਣ ਲੱਗਾ। ਉੱਥੇ ਇਕ ਪੁਰਾਣੀ ਬੈਂਚ ਪਈ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਏ ਤੇ ਦੂਰ ਪਹਾੜੀ ਪਿੱਛੋਂ ਨਿਕਲ ਰਹੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਪਏ।
ਉਹ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਮੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸ ਦਿਨ ਦਾ ਸੂਰਜ-ਉਦੈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੁੰਦਰ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਉਹ ਸਵੇਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬੜੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ ਤੇ ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਨਵੀਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਦੇਖਣ ਉੱਤੇ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਿਨ ਦੀ ਇਕ-ਇਕ ਗੱਲ ਅੱਜ ਵੀ ਮੇਰੇ ਦਿਲ-ਦਿਮਾਗ਼ ਉੱਤੇ ਉੱਕਰੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਆਸਮਾਨ ਵਿਚ ਚਾਨਣ ਫ਼ੈਲਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ-ਤਿਵੇਂ ਉੱਚੇ ਚੀੜ੍ਹ ਤੇ ਦੇਵਦਾਰ ਦੇ ਰੁੱਖ ਸਪਸ਼ਟ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ ਤੇ ਚਾਰੇ-ਪਾਸੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਸੁਹਾਵਾ ਸ਼ੋਰ ਸੁਣਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗਾ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਸਤੂਰਾ ਪੰਛੀ ਮੱਧਮ, ਮੁਲਾਇਮ ਤੇ ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਬੋਲਿਆ। ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਚਿਲਬਿਲਾਂ ਝਾੜੀਆਂ ਵਿਚ ਖੁਸਰ-ਫੁਸਰ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ। ਫੇਰ ਸਨੋਵਰ ਰੁੱਖ ਦੀ ਟੀਸੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਬਸੰਤਾ ਇਕ ਰਸ ਸੁਰ ਵਿਚ ਚੀਕਣ ਲੱਗਾ। ਜਦੋਂ ਆਸਮਾਨ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੋਰ ਸਾਫ਼ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਹਰੇ ਸੁੱਗਿਆਂ ਦਾ ਇਕ ਝੁੰਡ ਰੁੱਖਾਂ ਉਪਰੋਂ ਉੱਡਦਾ ਹੋਇਆ ਲੰਘ ਗਿਆ।
ਬੜੀ ਹਲਕੀ-ਹਲਕੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ—ਇਨਬਿਨ ਫੁਆਰ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ—ਤੇ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਰਹੀ ਲਾਲੀ ਫ਼ੈਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਤੇ ਫੇਰ ਅਚਾਨਕ ਜਦੋਂ ਬੱਦਲਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਸੂਰਜ ਝਾਕਿਆ ਤਾਂ ਬਰਸਾਤ ਵਿਚ ਉੱਗਣ ਵਾਲੀ ਹਰੀ ਭਰੀ ਘਾਹ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਉਭਰ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਦਲਜੀਤ ਤੇ ਮੈਂ ਅਵਾਕ-ਜਿਹੇ ਬੈਠੇ ਦੇਖਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਏਨੇ ਸਵੱਖਤੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਉੱਠੇ। ਰੁੱਖ, ਝਾੜੀਆਂ ਤੇ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਮੱਕੜੀ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਜਾਲੇ, ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਦੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਦੀਆਂ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਝਿਲਮਿਲ-ਝਿਲਮਿਲ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਮਕੜੀ ਦੇ ਜਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰੇਸ਼ਮੀ ਤੰਦਾਂ ਉੱਤੇ ਬਾਰਿਸ਼ ਦੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ-ਨਿੱਕੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਅਟਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਦਮਕ ਵਿਚ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਮੋਤੀਆਂ ਵਾਂਗ ਲਿਸ਼ਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਢਲਵਾਣ ਉੱਤੇ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਡੇਲੀਆ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਸੰਧੂਰੀ ਫੁੱਲ ਭਿੱਜ ਕੇ ਬੋਝਲ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਫੁੱਲ ਦੀ ਇਕ ਪੰਖੜੀ ਉੱਤੇ ਪੰਨੇ ਵਰਗੇ ਹਰੇ ਰੰਗ ਦਾ ਇਕ ਟਿੱਡਾ ਲਤਾਂ ਪਸਾਰੀ ਆਰਾਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਉਦੋਂ ਤਕ ਢਾਬੇ ਵਾਲਾ ਉੱਠ ਪਿਆ ਸੀ। ਮਾਲਕ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਕਾਰਨ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਹਿ ਮਿਲੀ ਤੇ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਭੌਂਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਢਾਬੇ ਵਾਲੇ ਨੇ ਕੱਚੇ ਕੋਇਲੇ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪਾਏ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਲਗਾ ਕੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਕੇਤਲੀ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ।
“ਕੁਛ ਖਾਓਗੇ?” ਢਾਬੇ ਵਾਲੇ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਨਹੀਂ, ਬਸ ਚਾਹ!” ਮੈਂ ਬੋਲਿਆ।
ਉਸਨੇ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਦੋ ਗਲਾਸ ਲਿਆ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ।
“ਅਜੇ ਦੁੱਧ ਤਾਂ ਆਇਆ ਨ੍ਹੀਂ!” ਉਸ ਕਿਹਾ, “ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਲਦੀ ਆ ਗਏ।”
“ਅਸੀਂ ਬਿਨਾਂ ਦੁੱਧ ਵਾਲੀ ਚਾਹ ਈ ਪੀ ਲਵਾਂਗੇ।” ਦਲਜੀਤ ਬੋਲਿਆ, “ਪਰ ਮਿੱਠਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵੱਧ ਪਾਉਣਾ।”
“ਅੱਜ ਕਲ੍ਹ ਖੰਡ ਬੜੀ ਮਹਿੰਗੀ ਹੋ ਗਈ ਐ, ਭਰਾ! ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਪਾੜੇ ਮੁੰਡੇ ਓਂ, ਤੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤਾਂ ਵੱਧ ਮਿੱਠਾ ਈ ਚਾਹੀਦੈ। ਠੀਕ ਐ, ਜਿੰਨੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ ਪਾ ਲੈਣਾ।”
“ਅਸੀਂ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਮੁੰਡੇ ਨਹੀਂ।” ਮੈਂ ਝੱਟ ਬੋਲ ਪਿਆ।
“ਹਾਂ-ਜੀ, ਨਈਂ ਜੀ!” ਦਲਜੀਤ ਨੇ ਵੀ ਕਿਹਾ।
“ਅਸੀਂ ਟੂਰਿਸਟ ਆਂ।” ਮੈਂ ਕਿਹਾ।
“ਅਸੀਂ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਤੋਂ ਸਵੇਰ ਦੀ ਗੱਡੀ ਫੜ੍ਹਨੀ ਏਂ।” ਦਲਜੀਤ ਨੇ ਕਿਹਾ।
“ਦਸ ਵਜੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਈ ਗੱਡੀ ਨ੍ਹੀਂ ਜਾਂਦੀ।” ਢਾਬੇ ਵਾਲਾ ਰਤਾ ਚਕਰਾ ਕੇ ਬੋਲਿਆ।
“ਅਸੀਂ ਦਸ ਵਜੇ ਦੀ ਗੱਡੀ ਈ ਫੜ੍ਹਨੀਂ ਏਂ।” ਦਲਜੀਤ ਕਾਹਲ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ, “ਅਸੀਂ ਹੇਠਾਂ ਟਾਈਮ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵਾਂਗੇ ਨਾ?”
“ਕਿਓਂ ਨ੍ਹੀਂ, ਕਾਫੀ ਟੈਮ ਐਂ...”
ਢਾਬੇ ਵਾਲੇ ਨੇ ਗਰਮਾ-ਗਰਮ ਚਾਹ ਗਲਾਸਾਂ ਵਿਚ ਪਾਈ ਤੇ ਖੰਡ ਵਾਲਾ ਮਰਤਬਾਨ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।
“ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਹੀ ਸਮਝਿਆ ਸੀ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਕੂਲੀ ਮੁੰਡੇ ਓਂ।” ਢਾਬੇ ਵਾਲਾ ਹੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, “ਸੋਚਿਆ, ਭੱਜ ਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਓਂ।”
ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ, ਦਲਜੀਤ ਰਤਾ ਕੱਚਾ-ਜਿਹਾ ਹੋ ਕੇ ਖੀਂ-ਖੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।
“ਭਰਾ, ਤੂੰ ਇੰਜ ਕਿਵੇਂ ਸੋਚ ਲਿਆ?” ਉਸਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਕਈ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਰਿਹਾਂ।” ਇਹ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਉਸਨੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਧਰ ਰੁੱਖਹੀਣ ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਲੱਕੜ ਦਾ ਇਕ ਖੋਖਾ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਇੰਜ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਲਈ ਕੋਈ ਵਪਾਰਕ ਚੌਂਕੀ ਹੋਵੇ, “ਸਕੂਲ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਭੱਜਦੇ ਐ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਧਰੇ ਦੀ ਲੰਘਦੇ ਐ।”
“ਕੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੁੰਡੇ ਭੱਜਦੇ ਨੇ?” ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਬਹੁਤੇ ਤਾਂ ਨ੍ਹੀਂ ਜੀ! ਸਾਲ ਵਿਚ ਦੋ-ਤਿੰਨ, ਬਸ। ਬਹੁਤਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਵਿਚ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤਕ ਈ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ ਐ ਤੇ ਫੇਰ ਫੜ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਐ।”
ਦਲਜੀਤ ਬੋਲਿਆ, “ਆਪਣੀ ਬੇਵਕੂਫ਼ੀ ਕਾਰਨ ਈ ਫੜ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋਣਗੇ।”
“ਕੀ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਫੜ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਨੇ?” ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਹਾਂ, ਜੀ। ਹਮੇਸ਼ਾ! ਹੇਠਾਂ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਲੰਘਦੇ ਐ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹ ਦਾ ਗਲਾਸ ਦੇਂਦਾ ਆਂ। ਤੇ ਜਦੋਂ ਟੀਚਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁੜਦੇ ਐ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹ ਦਾ ਗਲਾਸ ਦੇਂਦਾ ਆਂ।”
“ਖ਼ੈਰ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਾਡਾ ਦਰਸ਼ਨ-ਲਾਭ ਹੁਣ ਫੇਰ ਨਈਂ ਹੋਵੇਗਾ!” ਦਲਜੀਤ ਬੋਲਿਆ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਖ਼ਬਰਦਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਇੱਧਰ ਧਿਆਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਸਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਨਿਕਲ ਗਈ ਸੀ।
“ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਜੀ ਸਕੂਲ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਈ ਨ੍ਹੀਂ!” ਢਾਬੇ ਵਾਲਾ ਹੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਸਾਡੇ ਵੱਲ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, “ਨਾਲੇ ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ ਭੱਜ ਕੇ ਵੀ ਨ੍ਹੀਂ ਨਾ ਜਾ ਰਹੇ ਨਾ।”
ਚਾਹ ਦੇ ਪੈਸੇ ਦੇ ਕੇ ਅਸੀਂ ਹੇਠਾਂ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਤੁਰ ਪਏ। ਤੋਤੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਫੇਰ ਟੈਂ-ਟੈਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਪਰੋਂ ਉੱਡਦੇ ਹੋਏ ਲੰਘੇ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਲੀਚੀ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਧੁੱਪ ਥੋੜ੍ਹੀ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਉਚਾਈ ਘਟਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਗਰਮੀ ਤੇ ਚਿਪਚਿਪਾਹਟ ਵਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਅੱਗੇ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਪੈਣ ਵਾਲੀ ਗਰਮੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ।
ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੁਣ ਸਮਤਲ ਮੈਦਾਨ ਨੇ ਲੈਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਇੱਥੇ ਜਗ੍ਹਾ-ਜਗ੍ਹਾ ਖੇਤ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਝੋਨੇ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਤੇ ਕਮਾਦ ਲੱਕ-ਲੱਕ ਤਾਈਂ ਹੋ ਚੁੰਕਿਆ ਸੀ।
ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਜਗ੍ਹਾ-ਜਗ੍ਹਾ ਚਿੱਕੜ ਹੋਇਆ-ਪਿਆ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਬੂਟ ਲਾਹ ਕੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿਚ ਲਪੇਟ ਲਏ ਤੇ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਚਿੱਕੜ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਮੀਲ ਦੂਰ ਏ ਇੱਥੋਂ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਕੱਟ ਕੇ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਹੁਣ ਤਕ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਉੱਠ ਪਏ ਹੋਣਗੇ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਡਨਤਰ ਹੋ ਗਏ ਆਂ।”
“ਸਾਨੂੰ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਈ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਏ।” ਦਲਜੀਤ ਬੋਲਿਆ।
“ਅਗਲਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਰਾਏ ਵਾਲ ਏ। ਉੱਥੋਂ ਤਕ ਪੈਦਰ ਚੱਲਾਂਗੇ,” ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਫੇਰ ਉੱਥੋਂ ਜਿਹੜੀ ਟਰੇਨ ਮਿਲੀ, ਉਸ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੇ।”
“ਕਿੰਨੀਂ ਦੂਰ ਤੁਰ ਕੇ ਜਾਣਾ ਪਵੇਗਾ?”
“ਕਰੀਬ ਦਸ ਮੀਲ।”
“ਦਸ ਮੀਲ!” ਦਲਜੀਤ ਯਕਦਮ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, “ਤੁਰਦੇ-ਤੁਰਦੇ ਪੂਰਾ ਦਿਨ ਬੀਤ ਜਾਏਗਾ।”
“ਜੋ ਹੋਵੇ, ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਰੁਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਸਮਝਿਆ! ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਵਿਚ ਮਟਰ-ਗਸਤੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਤੇ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਸਾਨੂੰ ਤੁਰਦੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਏ, ਕਿਤੇ ਰੁਕਣਾ ਨਹੀਂ।”
“ਠੀਕ ਏ, ਰਸਟੀ! ਅਸੀਂ ਤੁਰਦੇ ਰਹਾਂਗੇ। ਜਾਣਦਾ ਆਂ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਐਡਵੈਂਚਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਔਖੀ ਈ ਹੁੰਦੀ ਏ।”
--- --- ---
No comments:
Post a Comment