1. ਦਾਦੀ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਰਸੋਈ
ਦਾਦੀ ਦੀ ਰਸੋਈ ਓਨੀਂ ਵੱਡੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿੰਨੇ ਵੱਡੇ ਆਮ ਰਸੋਈਘਰ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਸੌਣ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਜਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਜਾਂ ਬੈਠਕ ਜਿੰਨੀ ਲੰਮੀ-ਚੌੜੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ—ਪਰ ਖਾਸੀ ਵੱਡੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਭੰਡਾਰ-ਘਰ ਬਣਿਆਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦਾਦੀ ਦੀ ਰਸੋਈ ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਅਦਭੁਤ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਵਿਚ ਬੜੀਆਂ ਹੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਸਨ। ਖਾਣ-ਪੀਣ ਲਈ ਵਧੀਆ ਤੇ ਸਵਾਦੀ ਖਾਣੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਬਾਬ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਚਾਕਲੇਟ ਵਾਲੀਆਂ ਮਠਿਆਈਆਂ ਤੇ ਖੰਡ-ਬਾਦਾਮ ਵਾਲੀਆਂ ਟਾਫੀਆਂ। ਮਿੱਠੀਆਂ ਚਟਨੀਆਂ ਤੇ ਅਚਾਰ-ਮੁਰੱਬੇ। ਗੁਲਾਬਜਾਮਨਾਂ, ਕੀਮੇ ਦੀਆਂ ਕਚੌਰੀਆਂ ਤੇ ਸਮੋਸੇ। ਸਿਓਆਂ ਵਾਲੇ ਸਮੋਸੇ, ਮਸਾਲੇਦਾਰ 'ਟਰਕੀ', ਮਸਾਲੇਦਾਰ ਮੁਰਗੀ। ਭਰਵੇਂ ਬੈਂਗਨ ਤੇ ਮਸਾਲੇਦਾਰ ਮੁਰਗੀ ਵਾਲਾ ਭਰਵਾਂ ਹੈਮ।
ਖਾਣੇ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ, ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ, ਦਾਦੀ ਦਾ ਕੋਈ ਮੁਕਾਬਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਜਿਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਰਹਿੰਦੇ ਸੀ, ਉਸਦਾ ਨਾਂ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਸੀ। ਇਹ ਅੱਜ ਵੀ ਹੈ। ਪਰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਬੜਾ ਫ਼ੈਲ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਹਲਚਲ ਤੇ ਭੀੜ-ਭੜਕਾ ਵੀ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਾਦੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਘਰ ਸੀ—ਵੱਡਾ ਸਾਰਾ ਪਰ ਬੇਤਰਤੀਬ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਣਿਆਂ ਬੰਗਲਾ, ਜਿਹੜਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਸੀ। ਬੰਗਲੇ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰੁੱਖ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਰੁੱਖ ਫਲਾਂ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਅੰਬ ਦੇ ਰੁੱਖ, ਲੀਚੀ ਦੇ ਰੁੱਖ, ਅਮਰੂਦ ਦੇ ਰੁੱਖ, ਕੇਲੇ ਤੇ ਪਪੀਤੇ ਦੇ ਰੁੱਖ, ਨਿੱਬੂਆਂ ਆਦਿ ਦੇ ਬੂਟੇ। ਉਸ ਬੰਗਲੇ ਵਿਚ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰੁੱਖ ਸਨ! ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਕਟਹਲ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਸਾਰਾ ਰੁੱਖ ਵੀ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਛਾਂ ਘਰ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।
'ਧੰਨ ਹੈ ਉਹ ਘਰ, ਜਿਹਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ
ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਬੁੱਢੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਠੰਢੀ-ਕੂਲੀ ਛਾਂ...'
ਦਾਦੀ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਅੱਜ ਵੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਨੇ ਮੈਨੂੰ। ਕਿੰਨੀਆਂ ਸੱਚੀਆਂ ਤੇ ਖਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ ਦਾਦੀ। ਉਹ ਘਰ ਬੜਾ ਸਖਦਾਈ ਸੀ, ਖਾਸ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੇ ਉਸ ਬਾਲ ਲਈ, ਜਿਸਨੂੰ ਭੁੱਖ ਬੜੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ।
ਜੇ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਦਾਦੀ ਦਾ ਕੋਈ ਸਾਨੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਖਾਣਸੂਰੇ ਯਾਨੀ ਪੇਟੂ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਮੁਕਾਬਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਮੈਂ ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਬੜਾ ਕਰਮਾਂਵਾਲਾ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਬੱਚੇ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਦਾਦੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਜਿਹੜੀ ਫਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਪਾਕ-ਵਿਦਿਆ ਵਿਚ ਮਾਹਰ ਹੋਵੇ—ਬਸ਼ਰਤੇ ਕਿ ਫਰਿਸ਼ਤੇ ਵੀ ਖਾਣਾ ਵਗ਼ੈਰਾ ਬਣਾਉਂਦੇ-ਖਾਂਦੇ ਹੋਣ।
ਹਰ ਸਾਲ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਬੋਰਡਿੰਗ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਘਰ ਆਉਂਦਾ, ਤਾਂ ਅਸਮ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਛੁੱਟੀਆਂ ਬਿਤਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਆਪਣੀ ਦਾਦੀ ਕੋਲ ਆ ਜਾਂਦਾ। ਅਸਮ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਚਾਹ ਦੇ ਇਕ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਮੈਨੇਜਰ ਸਨ। ਭਾਵੇਂ ਚਾਹ-ਬਾਗ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਬੜੀ ਮੌਜ਼-ਮਸਤੀ ਕਰੀਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੇ ਕਦੀ ਹੱਥੀਂ ਰਸੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਣਾਈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਇਕ ਰਸੋਈਆ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਿਹੜਾ ਮਟਰ-ਕਰੀ ਤਾਂ ਚੰਗੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਹੋਰ ਬਣਾਉਣਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਉਂਦਾ ਉਸਨੂੰ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਖਾਣੇ ਵਿਚ ਵੀ ਉਹੀ ਗੋਸ਼ਤ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਰੋਟੀ ਸੰਘੋਂ ਨਹੀਂ ਲੱਥਦੀ—ਖਾਸ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਉਸ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਹੀ ਗੋਸ਼ਤ ਕਿਵੇਂ ਚੰਗਾ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਜੀਭ ਨੂੰ ਭਾਂਤ-ਭਾਂਤ ਦੇ ਖਾਣਿਆਂ ਦਾ ਚਸਕਾ ਪੈ ਚੁੱਕਿਆ ਹੋਵੇ।
ਇਸ ਲਈ ਅੱਧੀਆਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਬਿਤਾਉਣ ਲਈ ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦਾਦੀ ਦੇ ਘਰ ਜਾਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।
ਦਾਦੀ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੀ ਖਿੜ-ਪੁੜ ਜਾਂਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਖਾਸਾ ਸਮਾਂ ਉਹ ਇਕੱਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਬਿਲਕੁਲ ਇਕੱਲੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦੇ...ਓਹਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਮਾਲੀ ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ਕਾਂਤ ਸੀ 'ਆਊਟ ਹਾਊਸ' ਯਾਨੀ ਨੌਕਰਾਂ-ਚਾਕਰਾਂ ਲਈ ਬਣੇ ਕੁਆਟਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਮਾਲੀ ਦਾ ਇਕ ਮੁੰਡਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ਸੀ ਮੋਹਨ। ਮੋਹਨ ਮੇਰੀ ਉਮਰ ਦਾ ਹੀ ਸੀ। ਫੇਰ, ਸੂਜੀ ਨਾਂ ਦੀ ਇਕ ਬਿੱਲੀ ਵੀ ਸੀ, ਜਿਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੀਲੀਆਂ ਤੇ ਚਮਕੀਲੀਆਂ ਸਨ। ਤੇ ਫੇਰ, ਸੰਕਰ ਜਾਤੀ (ਦੋਗਲਾ) ਦਾ ਇਕ ਕੁੱਤਾ ਵੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਾਰੇ 'ਕਰੇਜ਼ੀ' ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਸਦਾ ਇਹ ਨਾਂ ਇਸ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਘਰ ਦੇ ਚਾਰੇ-ਪਾਸੇ ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।
ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਉੱਥੇ ਇਕ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਵੀ ਸਨ—ਦਾਦੀ ਦੇ ਭਤੀਜੇ। ਜਦੋਂ ਕਦੀ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਛੁੱਟ ਜਾਂਦੀ (ਤੇ ਇੰਜ ਅਕਸਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ) ਜਾਂ ਜਦੋਂ ਵੀ ਮੇਰੀ ਦਾਦੀ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਬਣੇ ਖਾਣੇ ਛਕਣ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰੂਹ ਮਚਲਦੀ, ਉਹ ਝੱਟ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਆ ਡੇਰਾ ਲਾਉਂਦੇ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੱਚਾਈ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਦਾਦੀ ਕਦੇ ਇਕੱਲੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹੇ। ਫੇਰ ਵੀ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੀ ਖਿੜ-ਪੁੜ ਜਾਂਦੇ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਹਿੰਦੇ, “ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਲਈ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਣ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਕੋਈ ਤਾਂ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਲਈ ਬਣਾਵਾਂ।” ਹਾਲਾਂਕਿ ਦਾਦੀ ਦੀ ਬਿੱਲੀ, ਦਾਦੀ ਦਾ ਕੁੱਤਾ, ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਵੀ ਅਕਸਰ ਦਾਦੀ ਦੇ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦਾ ਰਸ ਮਾਣਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਚੰਗੇ ਰਸੋਈਏ ਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹੋ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਕੋਲ ਬਿਠਾਅ ਕੇ ਖੁਆਵੇ-ਪਿਆਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੁੰਡੇ ਬੜੇ ਜਿੰਦਾਦਿਲ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਤੇ ਨਵੇਂ ਤੋਂ ਨਵੇਂ ਖਾਣੇ ਨੂੰ ਵੀ ਚੱਖਣ-ਪਰਖਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ।
ਦਾਦੀ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਚੀਜ਼ ਬਣਾ ਕੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪਰੋਸਦੇ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਰਾਏ ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਜਾਣਨ ਲਈ ਵੀ ਉਤਸੁਕ ਰਹਿੰਦੇ ਤੇ ਫੇਰ ਮੈਂ ਜੋ ਕੁਝ ਕਹਿੰਦਾ ਉਸਨੂੰ ਇਕ ਕਾਪੀ ਵਿਚ ਨੋਟ ਕਰ ਲੈਂਦੇ। ਮੇਰੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਉਦੋਂ ਬੜੀਆਂ ਉਪਯੋਗੀ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਜਦੋਂ ਦਾਦੀ ਉਹੀ ਚੀਜ਼ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਰੋਸਦੇ।
“ਚੰਗੀ ਲੱਗੀ?” ਮੈਂ ਕੁਝ ਗਰਾਹੀਆਂ ਖਾ ਲੈਂਦਾ ਤਾਂ ਦਾਦੀ ਪੁੱਛਦੇ।
“ਹਾਂ, ਦਾਦੀ!”
“ਮਿੱਠੀ ਏ ਨਾ?”
“ਹਾਂ, ਦਾਦੀ!”
“ਬਹੁਤੀ ਮਿੱਠੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ, ਨਾ?”
“ਨਹੀਂ, ਦਾਦੀ!”
“ਹੋਰ ਲਏਂਗਾ?”
“ਹਾਂ, ਲਵਾਂਗਾ ਦਾਦੀ!”
“ਠੀਕ ਏ, ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਖਾ ਲੈ!”
“ਹੰਅ...”
ਤੰਦੂਰੀ ਬਤਖ਼ !
ਤੰਦੂਰੀ ਬਤਖ਼ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਦਾਦੀ ਪੂਰੇ ਮਾਹਰ ਸਨ।
ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਦਾਦੀ ਦੇ ਹੱਥ ਦੀ ਬਣੀ ਤੰਦੂਰੀ ਬਤਖ਼ ਖਾਧੀ ਤਾਂ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਵੀ ਉੱਥੇ ਡਟੇ ਹੋਏ ਸੀ।
ਰੇਲਵੇ ਗਾਰਡ ਦੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਉਹਨੀਂ ਦਿਨੀਂ ਹੀ ਛੁੱਟੀ ਸੀ ਤੇ ਅਗਲੀ ਨੌਕਰੀ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾਦੀ ਦੇ ਘਰ ਡੇਰਾ ਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਉੱਥੇ ਜਿੰਨੇ ਦਿਨ ਟਿਕੇ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸੀ ਤੇ ਉਦੋਂ ਤਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਟਲਦੇ ਜਦੋਂ ਤਕ ਦਾਦੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਹਿੰਦੇ।
ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੂੰ ਫੁੱਟੀ ਅੱਖ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸੁਹਾਉਂਦੇ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਕਹਿੰਦੇ ਕਿ ਮੁੰਡੇ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ। ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੈਥੋਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਇਕ ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਸੀ, ਦੂਜਾ ਦਾਦੀ ਹਰਦਮ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਪਾਦਰੀ ਦਾਸ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਤਾਂ ਸੌ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਬੱਚੇ ਸਨ।
ਉਂਜ ਤਾਂ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਵੀ ਪੂਰੇ ਚਟੋਰੇ ਸਨ ਤੇ ਮੇਰੇ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸੁਆਦੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲੱਪ-ਗੱੜਪੀਂ ਖਾਂਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਦਾਦੀ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਬਣੀ ਰਸੋਈ ਦੀ ਕਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦੇ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਮੈਂ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨਾਲ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਕੇ ਖੁਸ਼ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੇ ਤੰਦੂਰੀ ਬਤਖ਼ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਐਨਕ ਖਿਸਕ ਕੇ ਨੱਕ ਦੀ ਡੋਡੀ ਉੱਤੇ ਆ ਗਈ।
“ਹੁੰਅ...ਉਹੀ ਬਤਖ਼, ਮੇ ਆਂਟੀ?”
“ਕੀ ਮਤਲਬ, 'ਉਹੀ ਬਤਖ਼'?” ਦਾਦੀ ਕਹਿੰਦੇ, “ਪਿਛਲੇ ਮਹੀਨੇ ਤੂੰ ਆਇਆ ਸੀ, ਓਦੋਂ ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਬਤਖ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਖਵਾਈ।”
“ਮੇਰੇ ਕਹਿਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸੀ, ਮੇ ਆਂਟੀ,” ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਕਹਿੰਦੇ, “ਕਿ ਤੁਹਾਥੋਂ ਤਾਂ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਉਮੀਦ ਰਹਿੰਦੀ ਏ, ਨਾ!”
ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਪਲੇਟ ਭਰ ਕੇ ਬਤਖ਼ ਖਾਧੀ ਤੇ ਜਦੋਂ ਤਕ ਮੈਂ ਹੱਥ ਵਧਾਇਆ, ਉਹ ਵਾਹਵਾ ਬਤਖ਼ ਸਮੇਟ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਾ ਸੁੱਝਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸਿਓ ਦੀ ਸਾਸ ਆਪਣੀ ਪਲੇਟ ਵਿਚ ਉਲੱਦ ਲਈ। ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਤੰਦੂਰੀ ਬਤਖ਼ ਬੜੀ ਚੰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਏ...ਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਦਾਦੀ ਦੀ ਬਣਾਈ ਸਿਓ ਦੀ ਸਾਸ ਦੇ ਦੀਵਾਨੇ ਨੇ। ਬਸ, ਪਲੜਾ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਗਿਆ।
“ਆਪਣੇ ਮਾਂ-ਪਿਓ ਕੋਲ ਕਦੋਂ ਜਾ ਰਿਹਾ ਏਂ ਤੂੰ?” ਮੁਰੱਬੇ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਸਾਫ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੇ ਆਸ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ।
“ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਸਾਲ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਨਾ ਜਾਵਾਂ।” ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ, “ਤੇ ਚਾਚੂ! ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੂਜੀ ਨੌਕਰੀ ਕਦੋਂ ਮਿਲ ਰਹੀ ਏ?”
“ਓਅ, ਸੋਚਦਾਂ, ਹਾਲੇ ਇਕ-ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਆਰਾਮ ਕਰ ਲਵਾਂ...।”
ਭਾਂਡੇ ਵਗ਼ੈਰਾ ਧੋਣ-ਪੁੰਝਣ ਵਿਚ ਮੈਂ ਦਾਦੀ ਤੇ ਆਯਾ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ-ਖ਼ਸ਼ੀ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿਚ ਰੁੱਝੇ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਵਰਾਂਡੇ ਵਿਚ ਪਏ ਉਂਘਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਜਾਂ ਰੇਡੀਓ ਉੱਤੇ ਨਰਿਤ-ਸੰਗੀਤ ਸੁਣਦੇ ਰਹਿੰਦੇ।
“ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਤੈਨੂੰ ਕੈਸਾ ਲੱਗਦਾ ਏ?” ਇਕ ਦਿਨ ਦਾਦੀ ਨੇ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਦੀ ਪਲੇਟ ਵਿਚੋਂ ਹੱਡੀਆਂ ਕੁੱਤੇ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਵਿਚ ਪਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਕਾਸ਼! ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਚਾਚੂ ਹੁੰਦੇ,” ਮੈਂ ਕਿਹਾ।
“ਹਟ! ਐਨਾ ਮਾੜਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ। ਹਾਂ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਖਬਤੀ ਜ਼ਰੂਰ ਏ।”
“ਖਬਤੀ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਏ ਦਾਦੀ?”
“ਯਾਨੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਝੱਕੀ ਕਿਸਮ ਦਾ—'ਕਰੇਜ਼ੀ!'”
“ਪਰ ਸਾਡਾ ਕਰੇਜ਼ੀ ਘੱਟੋਘੱਟ ਘਰ ਦੇ ਇਰਦ-ਗਿਰਦ ਦੌੜਦਾ-ਭੱਜਦਾ ਤਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਏ,” ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਪਰ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਤੁਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਮੈਂ ਘੱਟ ਈ ਦੇਖਿਆ ਏ।”
ਪਰ ਇਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੀ ਦੇਖਿਆ।
ਮੋਹਨ ਤੇ ਮੈਂ, ਦੋਵੇਂ ਅੰਬ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠ ਬੰਟੇ ਖੇਡ ਰਹੇ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਅਹਾਤੇ ਵਿਚ ਦੌੜਦੇ ਆ ਰਹੇ ਨੇ ਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਦੀਆਂ ਮੱਖੀਆਂ ਦਾ ਝੁੰਡ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੋਇਆ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਹੁਰੀਂ ਸੇਮਲ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠ ਖੜ੍ਹੇ ਸਿਗਰਟ ਪੀ ਰਹੇ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਐਨ ਉੱਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਦੀਆਂ ਮੱਖੀਆਂ ਦਾ ਛੱਤਾ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਿਗਰਟ ਦੇ ਧੂੰਏਂ ਦੇ ਗੁਬਾਰ ਨੇ ਮੱਖਆਂ ਨੂੰ ਭੜਕਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਹ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਦੇ ਮਗਰ ਪੈ ਗਈਆਂ। ਬਸ, ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖ ਕੇ ਨੱਸੇ ਤੇ ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਠੰਢੇ ਯੱਖ ਪਾਣੀ ਦੇ ਟਬ ਵਿਚ ਵੜ ਗਏ। ਮੱਖੀਆਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਈ ਥਾਂ ਡੰਗ ਵੀ ਮਾਰੇ ਸਨ। ਸੋ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਤਕ ਬਿਸਤਰਾ ਮੱਲੀ ਰੱਖਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਆਯਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਰੇ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਖਾਣਾ ਦੇ ਜਾਂਦੀ।
“ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਸੀ—ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਐਨੀ ਤੇਜ਼ ਦੌੜ ਸਕਦੇ ਨੇ,” ਉਸ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹੀ।
ਦਾਦੀ ਬੋਲੇ, “ਕੁਦਰਤ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਮੀਂ-ਪੂਰਦੀ ਏ।”
“ਇਹ ਕਮੀਂ-ਪੂਰਦੀ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਏ, ਦਾਦੀ?”
“ਕਮੀਂ-ਪੂਰਦੀ ਯਾਨੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਘਾਟ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਕਸਰ ਪੂਰੀ ਕਰਨਾ...ਹੁਣ ਕਮ ਸੇ ਕਮ ਤੇਰੇ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੂੰ ਇਹ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗ ਈ ਗਿਆ ਏ ਕਿ ਉਹ ਭੱਜ-ਦੌੜ ਵੀ ਸਕਦਾ ਏ। ਕਿਓਂ, ਹੈ ਨਾ ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਗੱਲ!”
--- --- ---
ਦਾਦੀ ਦੀ ਰਸੋਈ ਓਨੀਂ ਵੱਡੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿੰਨੇ ਵੱਡੇ ਆਮ ਰਸੋਈਘਰ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਸੌਣ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਜਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਜਾਂ ਬੈਠਕ ਜਿੰਨੀ ਲੰਮੀ-ਚੌੜੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ—ਪਰ ਖਾਸੀ ਵੱਡੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਭੰਡਾਰ-ਘਰ ਬਣਿਆਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦਾਦੀ ਦੀ ਰਸੋਈ ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਅਦਭੁਤ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਵਿਚ ਬੜੀਆਂ ਹੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਸਨ। ਖਾਣ-ਪੀਣ ਲਈ ਵਧੀਆ ਤੇ ਸਵਾਦੀ ਖਾਣੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਬਾਬ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਚਾਕਲੇਟ ਵਾਲੀਆਂ ਮਠਿਆਈਆਂ ਤੇ ਖੰਡ-ਬਾਦਾਮ ਵਾਲੀਆਂ ਟਾਫੀਆਂ। ਮਿੱਠੀਆਂ ਚਟਨੀਆਂ ਤੇ ਅਚਾਰ-ਮੁਰੱਬੇ। ਗੁਲਾਬਜਾਮਨਾਂ, ਕੀਮੇ ਦੀਆਂ ਕਚੌਰੀਆਂ ਤੇ ਸਮੋਸੇ। ਸਿਓਆਂ ਵਾਲੇ ਸਮੋਸੇ, ਮਸਾਲੇਦਾਰ 'ਟਰਕੀ', ਮਸਾਲੇਦਾਰ ਮੁਰਗੀ। ਭਰਵੇਂ ਬੈਂਗਨ ਤੇ ਮਸਾਲੇਦਾਰ ਮੁਰਗੀ ਵਾਲਾ ਭਰਵਾਂ ਹੈਮ।
ਖਾਣੇ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ, ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ, ਦਾਦੀ ਦਾ ਕੋਈ ਮੁਕਾਬਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਜਿਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਰਹਿੰਦੇ ਸੀ, ਉਸਦਾ ਨਾਂ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਸੀ। ਇਹ ਅੱਜ ਵੀ ਹੈ। ਪਰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਬੜਾ ਫ਼ੈਲ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਹਲਚਲ ਤੇ ਭੀੜ-ਭੜਕਾ ਵੀ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਾਦੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਘਰ ਸੀ—ਵੱਡਾ ਸਾਰਾ ਪਰ ਬੇਤਰਤੀਬ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਣਿਆਂ ਬੰਗਲਾ, ਜਿਹੜਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਸੀ। ਬੰਗਲੇ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰੁੱਖ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਰੁੱਖ ਫਲਾਂ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਅੰਬ ਦੇ ਰੁੱਖ, ਲੀਚੀ ਦੇ ਰੁੱਖ, ਅਮਰੂਦ ਦੇ ਰੁੱਖ, ਕੇਲੇ ਤੇ ਪਪੀਤੇ ਦੇ ਰੁੱਖ, ਨਿੱਬੂਆਂ ਆਦਿ ਦੇ ਬੂਟੇ। ਉਸ ਬੰਗਲੇ ਵਿਚ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰੁੱਖ ਸਨ! ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਕਟਹਲ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਸਾਰਾ ਰੁੱਖ ਵੀ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਛਾਂ ਘਰ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।
'ਧੰਨ ਹੈ ਉਹ ਘਰ, ਜਿਹਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ
ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਬੁੱਢੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਠੰਢੀ-ਕੂਲੀ ਛਾਂ...'
ਦਾਦੀ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਅੱਜ ਵੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਨੇ ਮੈਨੂੰ। ਕਿੰਨੀਆਂ ਸੱਚੀਆਂ ਤੇ ਖਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ ਦਾਦੀ। ਉਹ ਘਰ ਬੜਾ ਸਖਦਾਈ ਸੀ, ਖਾਸ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੇ ਉਸ ਬਾਲ ਲਈ, ਜਿਸਨੂੰ ਭੁੱਖ ਬੜੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ।
ਜੇ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਦਾਦੀ ਦਾ ਕੋਈ ਸਾਨੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਖਾਣਸੂਰੇ ਯਾਨੀ ਪੇਟੂ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਮੁਕਾਬਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਮੈਂ ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਬੜਾ ਕਰਮਾਂਵਾਲਾ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਬੱਚੇ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਦਾਦੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਜਿਹੜੀ ਫਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਪਾਕ-ਵਿਦਿਆ ਵਿਚ ਮਾਹਰ ਹੋਵੇ—ਬਸ਼ਰਤੇ ਕਿ ਫਰਿਸ਼ਤੇ ਵੀ ਖਾਣਾ ਵਗ਼ੈਰਾ ਬਣਾਉਂਦੇ-ਖਾਂਦੇ ਹੋਣ।
ਹਰ ਸਾਲ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਬੋਰਡਿੰਗ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਘਰ ਆਉਂਦਾ, ਤਾਂ ਅਸਮ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਛੁੱਟੀਆਂ ਬਿਤਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਆਪਣੀ ਦਾਦੀ ਕੋਲ ਆ ਜਾਂਦਾ। ਅਸਮ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਚਾਹ ਦੇ ਇਕ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਮੈਨੇਜਰ ਸਨ। ਭਾਵੇਂ ਚਾਹ-ਬਾਗ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਬੜੀ ਮੌਜ਼-ਮਸਤੀ ਕਰੀਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੇ ਕਦੀ ਹੱਥੀਂ ਰਸੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਣਾਈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਇਕ ਰਸੋਈਆ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਿਹੜਾ ਮਟਰ-ਕਰੀ ਤਾਂ ਚੰਗੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਹੋਰ ਬਣਾਉਣਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਉਂਦਾ ਉਸਨੂੰ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਖਾਣੇ ਵਿਚ ਵੀ ਉਹੀ ਗੋਸ਼ਤ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਰੋਟੀ ਸੰਘੋਂ ਨਹੀਂ ਲੱਥਦੀ—ਖਾਸ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਉਸ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਹੀ ਗੋਸ਼ਤ ਕਿਵੇਂ ਚੰਗਾ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਜੀਭ ਨੂੰ ਭਾਂਤ-ਭਾਂਤ ਦੇ ਖਾਣਿਆਂ ਦਾ ਚਸਕਾ ਪੈ ਚੁੱਕਿਆ ਹੋਵੇ।
ਇਸ ਲਈ ਅੱਧੀਆਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਬਿਤਾਉਣ ਲਈ ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦਾਦੀ ਦੇ ਘਰ ਜਾਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।
ਦਾਦੀ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੀ ਖਿੜ-ਪੁੜ ਜਾਂਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਖਾਸਾ ਸਮਾਂ ਉਹ ਇਕੱਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਬਿਲਕੁਲ ਇਕੱਲੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦੇ...ਓਹਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਮਾਲੀ ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ਕਾਂਤ ਸੀ 'ਆਊਟ ਹਾਊਸ' ਯਾਨੀ ਨੌਕਰਾਂ-ਚਾਕਰਾਂ ਲਈ ਬਣੇ ਕੁਆਟਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਮਾਲੀ ਦਾ ਇਕ ਮੁੰਡਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ਸੀ ਮੋਹਨ। ਮੋਹਨ ਮੇਰੀ ਉਮਰ ਦਾ ਹੀ ਸੀ। ਫੇਰ, ਸੂਜੀ ਨਾਂ ਦੀ ਇਕ ਬਿੱਲੀ ਵੀ ਸੀ, ਜਿਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੀਲੀਆਂ ਤੇ ਚਮਕੀਲੀਆਂ ਸਨ। ਤੇ ਫੇਰ, ਸੰਕਰ ਜਾਤੀ (ਦੋਗਲਾ) ਦਾ ਇਕ ਕੁੱਤਾ ਵੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਾਰੇ 'ਕਰੇਜ਼ੀ' ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਸਦਾ ਇਹ ਨਾਂ ਇਸ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਘਰ ਦੇ ਚਾਰੇ-ਪਾਸੇ ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।
ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਉੱਥੇ ਇਕ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਵੀ ਸਨ—ਦਾਦੀ ਦੇ ਭਤੀਜੇ। ਜਦੋਂ ਕਦੀ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਛੁੱਟ ਜਾਂਦੀ (ਤੇ ਇੰਜ ਅਕਸਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ) ਜਾਂ ਜਦੋਂ ਵੀ ਮੇਰੀ ਦਾਦੀ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਬਣੇ ਖਾਣੇ ਛਕਣ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰੂਹ ਮਚਲਦੀ, ਉਹ ਝੱਟ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਆ ਡੇਰਾ ਲਾਉਂਦੇ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੱਚਾਈ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਦਾਦੀ ਕਦੇ ਇਕੱਲੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹੇ। ਫੇਰ ਵੀ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੀ ਖਿੜ-ਪੁੜ ਜਾਂਦੇ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਹਿੰਦੇ, “ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਲਈ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਣ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਕੋਈ ਤਾਂ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਲਈ ਬਣਾਵਾਂ।” ਹਾਲਾਂਕਿ ਦਾਦੀ ਦੀ ਬਿੱਲੀ, ਦਾਦੀ ਦਾ ਕੁੱਤਾ, ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਵੀ ਅਕਸਰ ਦਾਦੀ ਦੇ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦਾ ਰਸ ਮਾਣਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਚੰਗੇ ਰਸੋਈਏ ਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹੋ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਕੋਲ ਬਿਠਾਅ ਕੇ ਖੁਆਵੇ-ਪਿਆਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੁੰਡੇ ਬੜੇ ਜਿੰਦਾਦਿਲ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਤੇ ਨਵੇਂ ਤੋਂ ਨਵੇਂ ਖਾਣੇ ਨੂੰ ਵੀ ਚੱਖਣ-ਪਰਖਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ।
ਦਾਦੀ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਚੀਜ਼ ਬਣਾ ਕੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪਰੋਸਦੇ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਰਾਏ ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਜਾਣਨ ਲਈ ਵੀ ਉਤਸੁਕ ਰਹਿੰਦੇ ਤੇ ਫੇਰ ਮੈਂ ਜੋ ਕੁਝ ਕਹਿੰਦਾ ਉਸਨੂੰ ਇਕ ਕਾਪੀ ਵਿਚ ਨੋਟ ਕਰ ਲੈਂਦੇ। ਮੇਰੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਉਦੋਂ ਬੜੀਆਂ ਉਪਯੋਗੀ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਜਦੋਂ ਦਾਦੀ ਉਹੀ ਚੀਜ਼ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਰੋਸਦੇ।
“ਚੰਗੀ ਲੱਗੀ?” ਮੈਂ ਕੁਝ ਗਰਾਹੀਆਂ ਖਾ ਲੈਂਦਾ ਤਾਂ ਦਾਦੀ ਪੁੱਛਦੇ।
“ਹਾਂ, ਦਾਦੀ!”
“ਮਿੱਠੀ ਏ ਨਾ?”
“ਹਾਂ, ਦਾਦੀ!”
“ਬਹੁਤੀ ਮਿੱਠੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ, ਨਾ?”
“ਨਹੀਂ, ਦਾਦੀ!”
“ਹੋਰ ਲਏਂਗਾ?”
“ਹਾਂ, ਲਵਾਂਗਾ ਦਾਦੀ!”
“ਠੀਕ ਏ, ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਖਾ ਲੈ!”
“ਹੰਅ...”
ਤੰਦੂਰੀ ਬਤਖ਼ !
ਤੰਦੂਰੀ ਬਤਖ਼ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਦਾਦੀ ਪੂਰੇ ਮਾਹਰ ਸਨ।
ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਦਾਦੀ ਦੇ ਹੱਥ ਦੀ ਬਣੀ ਤੰਦੂਰੀ ਬਤਖ਼ ਖਾਧੀ ਤਾਂ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਵੀ ਉੱਥੇ ਡਟੇ ਹੋਏ ਸੀ।
ਰੇਲਵੇ ਗਾਰਡ ਦੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਉਹਨੀਂ ਦਿਨੀਂ ਹੀ ਛੁੱਟੀ ਸੀ ਤੇ ਅਗਲੀ ਨੌਕਰੀ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾਦੀ ਦੇ ਘਰ ਡੇਰਾ ਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਉੱਥੇ ਜਿੰਨੇ ਦਿਨ ਟਿਕੇ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸੀ ਤੇ ਉਦੋਂ ਤਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਟਲਦੇ ਜਦੋਂ ਤਕ ਦਾਦੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਹਿੰਦੇ।
ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੂੰ ਫੁੱਟੀ ਅੱਖ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸੁਹਾਉਂਦੇ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਕਹਿੰਦੇ ਕਿ ਮੁੰਡੇ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ। ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੈਥੋਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਇਕ ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਸੀ, ਦੂਜਾ ਦਾਦੀ ਹਰਦਮ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਪਾਦਰੀ ਦਾਸ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਤਾਂ ਸੌ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਬੱਚੇ ਸਨ।
ਉਂਜ ਤਾਂ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਵੀ ਪੂਰੇ ਚਟੋਰੇ ਸਨ ਤੇ ਮੇਰੇ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸੁਆਦੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲੱਪ-ਗੱੜਪੀਂ ਖਾਂਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਦਾਦੀ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਬਣੀ ਰਸੋਈ ਦੀ ਕਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦੇ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਮੈਂ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨਾਲ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਕੇ ਖੁਸ਼ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੇ ਤੰਦੂਰੀ ਬਤਖ਼ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਐਨਕ ਖਿਸਕ ਕੇ ਨੱਕ ਦੀ ਡੋਡੀ ਉੱਤੇ ਆ ਗਈ।
“ਹੁੰਅ...ਉਹੀ ਬਤਖ਼, ਮੇ ਆਂਟੀ?”
“ਕੀ ਮਤਲਬ, 'ਉਹੀ ਬਤਖ਼'?” ਦਾਦੀ ਕਹਿੰਦੇ, “ਪਿਛਲੇ ਮਹੀਨੇ ਤੂੰ ਆਇਆ ਸੀ, ਓਦੋਂ ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਬਤਖ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਖਵਾਈ।”
“ਮੇਰੇ ਕਹਿਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸੀ, ਮੇ ਆਂਟੀ,” ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਕਹਿੰਦੇ, “ਕਿ ਤੁਹਾਥੋਂ ਤਾਂ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਉਮੀਦ ਰਹਿੰਦੀ ਏ, ਨਾ!”
ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਪਲੇਟ ਭਰ ਕੇ ਬਤਖ਼ ਖਾਧੀ ਤੇ ਜਦੋਂ ਤਕ ਮੈਂ ਹੱਥ ਵਧਾਇਆ, ਉਹ ਵਾਹਵਾ ਬਤਖ਼ ਸਮੇਟ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਾ ਸੁੱਝਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸਿਓ ਦੀ ਸਾਸ ਆਪਣੀ ਪਲੇਟ ਵਿਚ ਉਲੱਦ ਲਈ। ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਤੰਦੂਰੀ ਬਤਖ਼ ਬੜੀ ਚੰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਏ...ਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਦਾਦੀ ਦੀ ਬਣਾਈ ਸਿਓ ਦੀ ਸਾਸ ਦੇ ਦੀਵਾਨੇ ਨੇ। ਬਸ, ਪਲੜਾ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਗਿਆ।
“ਆਪਣੇ ਮਾਂ-ਪਿਓ ਕੋਲ ਕਦੋਂ ਜਾ ਰਿਹਾ ਏਂ ਤੂੰ?” ਮੁਰੱਬੇ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਸਾਫ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੇ ਆਸ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ।
“ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਸਾਲ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਨਾ ਜਾਵਾਂ।” ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ, “ਤੇ ਚਾਚੂ! ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੂਜੀ ਨੌਕਰੀ ਕਦੋਂ ਮਿਲ ਰਹੀ ਏ?”
“ਓਅ, ਸੋਚਦਾਂ, ਹਾਲੇ ਇਕ-ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਆਰਾਮ ਕਰ ਲਵਾਂ...।”
ਭਾਂਡੇ ਵਗ਼ੈਰਾ ਧੋਣ-ਪੁੰਝਣ ਵਿਚ ਮੈਂ ਦਾਦੀ ਤੇ ਆਯਾ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ-ਖ਼ਸ਼ੀ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿਚ ਰੁੱਝੇ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਵਰਾਂਡੇ ਵਿਚ ਪਏ ਉਂਘਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਜਾਂ ਰੇਡੀਓ ਉੱਤੇ ਨਰਿਤ-ਸੰਗੀਤ ਸੁਣਦੇ ਰਹਿੰਦੇ।
“ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਤੈਨੂੰ ਕੈਸਾ ਲੱਗਦਾ ਏ?” ਇਕ ਦਿਨ ਦਾਦੀ ਨੇ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਦੀ ਪਲੇਟ ਵਿਚੋਂ ਹੱਡੀਆਂ ਕੁੱਤੇ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਵਿਚ ਪਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਕਾਸ਼! ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਚਾਚੂ ਹੁੰਦੇ,” ਮੈਂ ਕਿਹਾ।
“ਹਟ! ਐਨਾ ਮਾੜਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ। ਹਾਂ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਖਬਤੀ ਜ਼ਰੂਰ ਏ।”
“ਖਬਤੀ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਏ ਦਾਦੀ?”
“ਯਾਨੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਝੱਕੀ ਕਿਸਮ ਦਾ—'ਕਰੇਜ਼ੀ!'”
“ਪਰ ਸਾਡਾ ਕਰੇਜ਼ੀ ਘੱਟੋਘੱਟ ਘਰ ਦੇ ਇਰਦ-ਗਿਰਦ ਦੌੜਦਾ-ਭੱਜਦਾ ਤਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਏ,” ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਪਰ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਤੁਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਮੈਂ ਘੱਟ ਈ ਦੇਖਿਆ ਏ।”
ਪਰ ਇਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੀ ਦੇਖਿਆ।
ਮੋਹਨ ਤੇ ਮੈਂ, ਦੋਵੇਂ ਅੰਬ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠ ਬੰਟੇ ਖੇਡ ਰਹੇ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਅਹਾਤੇ ਵਿਚ ਦੌੜਦੇ ਆ ਰਹੇ ਨੇ ਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਦੀਆਂ ਮੱਖੀਆਂ ਦਾ ਝੁੰਡ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੋਇਆ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਹੁਰੀਂ ਸੇਮਲ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠ ਖੜ੍ਹੇ ਸਿਗਰਟ ਪੀ ਰਹੇ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਐਨ ਉੱਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਦੀਆਂ ਮੱਖੀਆਂ ਦਾ ਛੱਤਾ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਿਗਰਟ ਦੇ ਧੂੰਏਂ ਦੇ ਗੁਬਾਰ ਨੇ ਮੱਖਆਂ ਨੂੰ ਭੜਕਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਹ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਦੇ ਮਗਰ ਪੈ ਗਈਆਂ। ਬਸ, ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖ ਕੇ ਨੱਸੇ ਤੇ ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਠੰਢੇ ਯੱਖ ਪਾਣੀ ਦੇ ਟਬ ਵਿਚ ਵੜ ਗਏ। ਮੱਖੀਆਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਈ ਥਾਂ ਡੰਗ ਵੀ ਮਾਰੇ ਸਨ। ਸੋ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਤਕ ਬਿਸਤਰਾ ਮੱਲੀ ਰੱਖਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਆਯਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਰੇ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਖਾਣਾ ਦੇ ਜਾਂਦੀ।
“ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਸੀ—ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਐਨੀ ਤੇਜ਼ ਦੌੜ ਸਕਦੇ ਨੇ,” ਉਸ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹੀ।
ਦਾਦੀ ਬੋਲੇ, “ਕੁਦਰਤ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਮੀਂ-ਪੂਰਦੀ ਏ।”
“ਇਹ ਕਮੀਂ-ਪੂਰਦੀ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਏ, ਦਾਦੀ?”
“ਕਮੀਂ-ਪੂਰਦੀ ਯਾਨੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਘਾਟ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਕਸਰ ਪੂਰੀ ਕਰਨਾ...ਹੁਣ ਕਮ ਸੇ ਕਮ ਤੇਰੇ ਕੇਨ ਚਾਚੂ ਨੂੰ ਇਹ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗ ਈ ਗਿਆ ਏ ਕਿ ਉਹ ਭੱਜ-ਦੌੜ ਵੀ ਸਕਦਾ ਏ। ਕਿਓਂ, ਹੈ ਨਾ ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਗੱਲ!”
--- --- ---
No comments:
Post a Comment