2. ਚਾਨਣੀ ਰਾਤ ਵਿਚ ਮੀਟਿੰਗ
ਜੇ ਦਲਜੀਤ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਾ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਭੱਜਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕਰਦਾ। ਸਕੂਲੋਂ ਇਕੱਲੇ ਭੱਜਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਮਜ਼ਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਖ਼ਰਾਬ ਗੱਲ ਉਹ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਭੱਜਣ ਵਾਲਾ ਸਾਥੀ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਤਾਂ ਉਤਸਾਹ ਦਿਖਾਵੇ, ਪਰ ਅੰਤਮ ਛਿਣਾ ਵਿਚ ਸਾਥ ਛੱਡ ਦੇਵੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਦੂਜਾ ਸਾਥੀ ਹਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪਰ ਦਲਜੀਤ ਅਜਿਹਾ ਸਾਥੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜੋ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਕਰਕੇ ਵੀ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਲਗਭਗ ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਚਾਚਾ ਜੀ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਤੇ ਜਹਾਜ਼ ਉੱਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪਰਗਟ ਕੀਤੀ ਸੀ ਤਾਂ ਬਿਨਾਂ ਇਕ ਛਿਣ ਦੀ ਦੇਰ ਕੀਤਿਆਂ ਦਲਜੀਤ ਨੇ ਬੇਝਿਜਕ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, “ਮੈਂ ਵੀ ਚੱਲਾਂਗਾ, ਤੇਰੇ ਨਾਲ!”
ਦਲਜੀਤ ਮੌਜੀ ਤਬੀਅਤ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਸੀ। ਅਕਸਰ ਗਲਤੀ ਵੀ ਕਰ ਬੈਠਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਦੀ ਅਧੂਰਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਹੱਥ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਧਰ ਕੇ, ਬੈਠਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਿੱਖਿਆ ਉਸਨੇ। ਜੇ ਕੋਈ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਨਾ ਤਾਂ ਮਨ ਵਿਚ ਜੋ ਵੀ ਉਹ ਠਾਣ ਲੈਂਦਾ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਕਰਕੇ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਸੀ।
ਸਾਡੇ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੋਸਤੀ ਮੈਰਾਥਨ ਦੌੜਾਂ ਦੌਰਾਨ ਹੋਈ ਸੀ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਮਾਨਸੂਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸੀ। ਮੈਂ ਘੱਟ ਦੂਰੀ ਵਾਲੀ ਦੌੜ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਅੱਗੇ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਦਲਜੀਤ ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਹ ਦਾ ਖਾਸਾ ਭਾਰਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਦੂਜੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਤੋਂ ਪੱਛੜ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮੈਰਾਥਨ ਵਿਚ ਮੈਂ ਅਕਸਰ ਚੰਗੇ ਐਥਲੀਟਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਜਾਣ ਦਿੰਦਾ ਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਕਿਸੇ ਘਾਹ ਵਾਲੇ ਟਿੱਲੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਮੌਜ ਨਾਲ ਕੋਈ ਕਾਮਿਕ ਜਾਂ 'ਡੇਵਿਡ ਕਾਪਰਫੀਲਡ' ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਂਢ ਪੜ੍ਹਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਕ ਸ਼ਾਮ ਜਦੋਂ ਦੌੜ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਮੈਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੈਠਾ ਪੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਕੀ ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਦਲਜੀਤ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਚਹਿਲ-ਕਦਮੀ ਕਰਦਾ ਤੇ ਮਗਨ ਹੋ ਕੇ ਸੀਟੀ ਵਜਾਉਂਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।
“ਤੂੰ ਦੌੜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ?” ਮੈਂ ਉਸ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਹਾਂ, ਹੋਇਆ ਸੀ। ਤੂੰ ਨਈਂ ਹੋਇਆ?”
“ਹੋਇਆ ਸੀ।” ਮੈਂ ਬੋਲਿਆ ਤੇ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹਦਾ ਰਿਹਾ।
ਦਲਜੀਤ ਆ ਕੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਿਆ।
“ਜੇ ਅਸੀਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਲੇਟ ਵੀ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਈਂ ਲੱਗੇਗਾ।” ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਚੱਲ, ਉਸ ਸਟਾਲ 'ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਗਰਮ-ਗਰਮ ਪਕੌੜੇ ਖਾਨੇ ਆਂ। ਪੈਸਿਆਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ, ਯਾਰ! ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕਾਫੀ ਸਾਰੇ ਰੁਪਈਏ ਨੇ। ਮਾਂ ਦਾ ਲਾਡਲਾ ਮੁੰਡਾ ਆਂ ਨਾ। ਖ਼ੂਬ ਪੈਸੇ ਭੇਜਦੀ ਏ। ਵਿਗਾੜਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕਸਰ ਨਈਂ ਛੱਡੀ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ।”
ਇਹ ਸਾਡੀ ਸਥਾਈ ਮਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਸ਼੍ਰੀਗਣੇਸ਼ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਪਕੌੜਿਆਂ ਦੀ ਨੀਂਹ ਉੱਤੇ ਬਣੀ ਇਹ ਦੋਸਤੀ ਲੰਮੀ ਦੂਰੀ ਦੀ ਦੌੜ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਡੀ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਇਕ ਸਮਾਨ ਅਰੁਚੀ ਕਰਕੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਹੋਰ ਵੀ ਪੱਕੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਕਈ ਮੈਰਾਥਨ ਦੌੜਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ।
ਹੁਣ ਕਸਰਤ-ਘਰ ਦੀ ਹਨੇਰੀ, ਉੱਚੀ ਛੱਤ ਹੇਠ ਬੈਠੇ ਅਸੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਬੜੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਦੇ ਵੀ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਕੋਈ ਮਲਾਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਦਲਜੀਤ ਕੋਲ ਬਹੁਤੇ ਰੁਪਈਏ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ। ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਮੁੰਡਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਬੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਢੇਰ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਨੇ—ਪਰ ਮੈਂ ਵਿਹਾਰਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੇ ਦੁਨੀਆਦਾਰੀ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਦਲਜੀਤ ਮੈਥੋਂ ਵੱਧ ਅਨੁਭਵੀ ਸੀ।
ਦਲਜੀਤ ਨੇ ਪਾਜਾਮੇਂ ਦੇ ਨੇਫੇ ਵਿਚ ਟੁੰਗਿਆ ਇਕ 'ਫੋਲਡਰ' ਕੱਢਿਆ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਅੱਗੇ ਫਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਵਿਛਾਅ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਰੇਲ-ਰਸਤਿਆਂ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਅੰਤਮ ਮੈਰਾਥਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਖ਼ਰੀਦਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੌੜ ਦੀ ਇਕ ਯਾਦਗਾਰ ਗੱਲ ਇਹ ਵੀ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਦੌੜ ਵਿਚੋਂ ਖਿਸਕ ਕੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵੱਲ ਸਰਕ ਗਏ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖ਼ਰੀਦਨ-ਖਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਅਸੀਂ ਛੋਟੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਸਕੂਲ ਪਰਤੇ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਵੇਂ ਇਸ ਦੌੜ ਵਿਚ ਕਰਮਵਾਰ ਪਹਿਲੇ ਤੇ ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ ਉੱਤੇ ਆਏ ਸੀ। (ਹਾਲਾਂਕਿ ਜਦੋਂ ਜੱਜ ਆਏ, ਤੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਮਿਥੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਅਯੋਗ ਕਰਾਰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਗਿਆ। ਫੇਰ ਵੀ ਅਸੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ ਛਿਣ ਲਈ ਹੀ ਸਹੀ, ਮਾਣ ਤਾਂ ਲੁੱਟ ਹੀ ਲਿਆ ਸੀ—ਕਿਉਂਕਿ ਹਰੇਕ ਨੇ ਆ ਕੇ ਇਸ ਜਿੱਤ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਵਧਾਈ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।)
ਰੇਲਵੇ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਸਾਡੇ ਅੱਗੇ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ ਪਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਲਾਲ ਪੈਨਸਲ ਲਈ ਤੇ ਨਕਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਪਹਾੜਗੰਜ ਦੇ ਚਾਰੇ-ਪਾਸੇ ਦਾਇਰਾ ਲਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਤਰਾਈ ਵਿਚ ਸੀ। ਫੇਰ, ਮੈਂ ਜਾਮਨਗਰ ਉੱਤੇ ਵੀ ਦਾਇਰਾ ਲਾਇਆ, ਜਿਹੜਾ ਕੱਛ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿਚ ਕਾਠੀਆਵਾੜ ਦੇ ਅੰਤਮ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਜਗਾਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕੀ ਸੀ? ਪਹਿਲਾਂ, ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੇ ਜੰਗਲ ਸਨ। ਫੇਰ ਦੋਆਬਾ ਯਾਨੀ ਜਮੁਨਾ-ਗੰਗਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦਾ ਸਮਤਲ ਉਪਜਾਊ ਮੈਦਾਨ, ਜਿਹੜਾ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਅੱਗੇ ਤਕ ਫ਼ੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਫੇਰ ਨੰਗੀਆਂ, ਹਰਿਆਲੀਹੀਣ, ਮਟਮੈਲੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਮਾਰੂਥਲ ਦੀ ਰੇਤ ਦੇ ਟਿੱਬੇ—ਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਗੁਜਰਾਤ ਤੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਤਟ ਦਾ ਉਪਜਾਊ ਖੇਤਰ, ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਝੀਲਾਂ ਸਨ। ਅਸੀਂ ਇਹ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਵਾਰੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਉਪਲਭਧ ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਾਂਗੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਸਮਾਂ ਬਹੁਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜੁਲਾਈ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ, ਮਾਨਸੂਨ ਦੇ ਤਕਲੀਫ਼ਦੇਹ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਲੰਗਰ ਉਠਾਲ ਕੇ ਤੁਰ ਜਾਵੇਗਾ।
“ਜਿੰਨੀ ਜਲਦੀ ਹੋ ਸਕੇ, ਸਾਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਏ।” ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਫੜ੍ਹੇ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਗਏ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਝੇਗਾ ਈ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਕਿੱਥੇ ਲੱਭਣ। ਭਾਰਤ ਬੜਾ ਵੱਡਾ ਦੇਸ਼ ਏ। ਇੱਥੇ ਲਾਪਤਾ ਹੋ ਜਾਣਾ ਬੜਾ ਆਸਾਨ ਏਂ।”
“ਕੀ ਤੂੰ ਸਮਝਦਾ ਏਂ, ਇਹ ਲੋਕ ਸਾਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦਾ ਝੰਜਟ ਮੁੱਲ ਲੈਣਗੇ?”
“ਹਾਂ, ਕਿਓਂ ਨਹੀਂ। ਯਾਦ ਰੱਖ, ਮੇਰੇ ਗਾਰਜੀਅਨ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਦੇ ਦੋਸਤ ਨੇ। ਤੇ ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਕੁਛ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਏ, ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਤਾਂ ਸਕੂਲ ਉੱਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾਂ ਈ ਦਾਇਰ ਕਰ ਦੇਣਗੇ। ਜਿਵੇਂ ਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭਿਣਕ ਪਵੇਗੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਗ਼ਾਇਬ ਹੋ ਗਏ ਆਂ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਾੜਗੰਜ ਵਿਚ ਸਾਡੀ ਖੋਜ ਕਰਨਗੇ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਉੱਥੇ ਯਾਨੀ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਵਿਚ ਵੀ ਨਾ ਮਿਲਾਂਗੇ, ਤਾਂ ਫ਼ੌਰਨ ਪੁਲਸ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਕਰ ਦੇਣਗੇ ਤੇ ਸਾਨੂੰ 'ਗੁਮਸ਼ੁਦਾ' ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇਗਾ—ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਵਾਂਗ। ਫੇਰ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਤੇ ਬੱਸ ਅੱਡਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਰੜੀ ਨਿਗਰਾਨੀਂ ਰੱਖੀ ਜਾਵੇਗੀ।”
“ਤਾਂ ਕੀ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅਸੀਂ ਦਿੱਲੀ ਤਕ ਪੈਦਲ ਤੁਰ ਕੇ ਜਾਵਾਂਗੇ?” ਦਲਜੀਤ ਹੈਰਾਨ-ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਜਿਹਾ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, “ਮੈਂ ਸਵਾ ਸੌ ਮੀਲ ਪੈਦਲ ਤੁਰ ਕੇ ਨਈਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।”
“ਨਹੀਂ, ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਨੂੰ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਤਕ ਪੈਦਲ ਤੁਰ ਕੇ ਜਾਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਯਾਨੀਕਿ ਤੇਰਾਂ-ਚੌਦਾਂ ਮੀਲ ਦੀ ਉਤਰਾਈ ਵਾਲਾ ਰਸਤਾ। ਤੂੰ ਏਨਾਂ ਤਾਂ ਤੁਰ ਲਵੇਂਗਾ ਨਾ?”
“ਹਾਂ, ਏਨਾ ਤੁਰ ਲਵਾਂਗਾ। ਜੇ ਰਸਤਾ ਉਤਰਾਈ ਵਾਲਾ ਹੋਇਆ।”
“ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਰੇਲ ਜਾਂ ਬੱਸ ਜਾਂ ਟਰੱਕ ਫੜਾਂਗੇ। ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਈ ਰਹਾਂਗੇ।”
“ਠੀਕ ਏ, ਰਸਟੀ! ਬੜਾ ਵਧੀਆ ਖ਼ਿਆਲ ਏ। ਪਰ ਹਾਲੇ ਐਨੀ ਅੱਗੇ ਦੀ ਨਾ ਸੋਚ। ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚਦੇ ਆਂ। ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਏ ਏਥੋਂ। ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਕੋਈ ਜੁਗਤ ਭਿੜਾਵਾਂਗੇ।”
ਅਸੀਂ ਚੁੱਪ ਬੈਠੇ ਸੀ ਤੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਗਵਾਚੇ ਹੋਏ ਸੀ। ਚਿੰਤਾ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਫੜ੍ਹੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਹਸ਼ਰ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ? ਤੇ ਫੇਰ ਸਾਨੂੰ ਕੈਸੀਆਂ-ਕੈਸੀਆਂ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ? ਮੋਮਬੱਤੀ ਦੀ ਲਾਟ ਕੰਬੀ ਤੇ ਬੁਝ ਗਈ। ਇਕ ਮਿੰਟ ਲਈ ਸੰਘਣਾ ਹਨੇਰਾ ਛਾ ਗਿਆ। ਫੇਰ ਚਾਨਣ ਦੀ ਇਕ ਪਤਲੀ ਜਿਹੀ ਲਕੀਰ ਫਰਸ਼ ਤੋਂ ਰੀਂਘਦੀ ਹੋਈ ਮੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪਈ।
“ਮੇਰੀ ਪੈਨਸਲ-ਟਾਰਚ ਕੈਸੀ ਲੱਗੀ?” ਦਲਜੀਤ ਬੋਲਿਆ, “ਮੇਡ ਇਨ ਜਾਪਾਨ ਏਂ ਤੇ ਇਸਦਾ ਡਜਾਇਨ ਜੇਮਸ ਬਾਂਡ ਨੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਏ। ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਮੈਂ ਨੈਰੋਬੀ 'ਚੋਂ ਖ਼ਰੀਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਬੈਟਰੀ ਜਾਇਆ ਨਈਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਇਸ ਸਾਈਜ਼ ਦੀ ਇੱਥੇ ਮਿਲਦੀ ਨਈਂ।” ਤੇ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸਨੇ ਬੈਟਰੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਘਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਬੜਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲਾਡ-ਪਿਆਰ ਦੇ ਕੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਰੱਖਿਆ ਏ।”
“ਹਾਂ,” ਦਲਜੀਤ ਨੇ ਦੱਬਵੀਂ ਹਾਸੀ ਹੱਸਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ, “ਹਾਂ, ਸੱਚਮੁੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿਰ ਚੜ੍ਹਾ ਰੱਖਿਆ ਏ ਮੈਨੂੰ।” ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, “ਤਾਂ ਪੱਕਾ ਰਿਹਾ, ਕਲ੍ਹ ਰਾਤ ਨੂੰ।” ਉਹ ਬੜੀ ਧੀਮੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਦਲਜੀਤ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਮਜ਼ਾ ਆਉਂਦਾ ਸੀ।
“ਠੀਕ, ਕਲ੍ਹ ਰਾਤ—ਪੱਕਾ ਰਿਹਾ।” ਮੈਂ ਕਿਹਾ।
“ਕਿੱਥੇ ਮਿਲਾਂਗੇ?”
“ਹੇਠਾਂ ਟਾਹਲੀ ਦੇ ਜੰਗ ਵਿਚ। ਵੱਡੀ ਚਟਾਨ ਕੋਲ। ਦਸ ਵਜੇ। ਉੱਥੋਂ ਅਸੀਂ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ-ਕਿਨਾਰੇ ਤੁਰਦੇ ਹੋਏ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਛੋਟਾ ਰਸਤਾ ਫੜਾਂਗੇ।”
“ਠੀਕ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੀਂ, ਦੇਰ ਨਾ ਕਰੀਂ, ਸਮਝਿਆ!” ਦਲਜੀਤ ਬੋਲਿਆ, “ਇੰਜ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਹਨੇਰੇ 'ਚ—ਜੰਗਲ ਦੇ ਐਨ ਵਿਚਕਾਰ—ਮੈਂ ਖੜ੍ਹਾ ਤੈਨੂੰ ਉਡੀਕਦਾ ਰਹਾਂ। ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ, ਉੱਥੇ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ।”
“ਠੀਕ, ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਟਾਰਚ ਤਾਂ ਹੈ ਈ!” ਮੈਂ ਕਿਹਾ।
ਉਸਨੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਫੇਰ ਮੇਰਾ ਹੱਥ ਫੜ੍ਹ ਲਿਆ। ਬੋਲਿਆ, “ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਗੱਲਬਾਤ ਨਈਂ ਕਰਾਂਗੇ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਭਿਣਕ ਤਕ ਨਈਂ ਪੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਚੱਲ, ਹੁਣ ਚੱਲ ਕੇ ਸੌਂਦੇ ਆਂ। ਮੈਨੂੰ ਨੀਂਦ ਆ ਰਹੀ ਏ।”
“ਜਾਹ, ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਸੌਂ!” ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਕਲ੍ਹ ਤੋਂ ਸ਼ਾਇਦ ਬਹੁਤਾ ਸੌਣਾ ਨਸੀਬ ਨਾ ਹੋਵੇ।”
ਅਸੀਂ ਕਸਰਤ-ਘਰ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲੇ ਤਾਂ ਚੰਦ ਨਿਕਲ ਆਇਆ ਸੀ। ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਮੈਦਾਨ, ਗੁੰਬਦ ਤੇ ਡਾਰਮਿਟਰੀ ਦੀ ਇਮਾਰਤ, ਇਹ ਸਭ ਚੰਨ-ਚਾਨਣੀ ਵਿਚ ਸਪਸ਼ਟ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਢਲਾਣ ਉੱਤੇ ਦੇਵਦਾਰ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਛਾਵੇਂ ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੇ ਸਨ। ਆਸਮਾਨ ਵਿਚ ਇੱਕਾ-ਦੁੱਕਾ ਬੱਦਲ ਸਨ। ਰਾਤ ਬੜੀ ਸੁੰਦਰ ਸੀ।
“ਕੋਈ ਦੇਖ ਨਾ ਲਵੇ!” ਦਲਜੀਤ ਬੋਲਿਆ।
“ਜੇ ਕੋਈ ਤੈਨੂੰ ਫੜ੍ਹ ਵੀ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਕਹੀਂ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਤੁਰਦੇ ਦੇਖਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਮੇਰੇ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਣ ਲਈ, ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਆਇਆ ਸੈਂ।”
“ਵਾਹ! ਲੱਗਦਾ ਏ, ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਵਿਚਾਰ, ਤੈਨੂੰ ਕਿਤਾਬਾਂ 'ਚੋਂ ਮਿਲੇ ਨੇ।”
ਅਸੀਂ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਰ ਰਹੇ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਪਿਸ਼ਾਚ ਤੁਰੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਫੇਰ ਅਸੀਂ ਕਾਹਲੀ-ਕਾਹਲੀ ਤੁਰਦੇ ਹੋਏ ਉਪਰ ਆਪੋ-ਆਪਣੀ ਡਾਰਮਿਟਰੀ ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਵੱਲ ਅਹੁਲੇ।
ਦਲਜੀਤ ਆਪਣੀ ਡਾਰਮਿਟਰੀ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ ਰੁਕਿਆ। ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਉਸਨੇ ਭੇਦ ਭਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੱਥ ਹਿਲਾਇਆ। ਮੈਂ ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਬਿਸਤਰੇ ਵਿਚ ਛਾਪਲ ਗਿਆ ਤੇ ਸੌਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਪਰ ਨੀਂਦ ਜਿਵੇਂ ਕੋਹਾਂ ਦੂਰ ਭੱਜ ਗਈ ਸੀ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਅਗਲੇਰੀ ਸਾਹਸਿਕ ਯਾਤਰਾ ਬਾਰੇ ਕਾਫੀ ਦੇਰ ਤਕ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਸਫ਼ਰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ਤੇ ਚਾਚਾ ਜੀ ਜਦੋਂ ਸਾਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਆਪਣੇ ਜਹਾਜ਼ ਉੱਤੇ ਦੇਖਣਗੇ, ਤਾਂ ਕਿੰਨੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋਣਗੇ।
ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਰਸਤੇ ਦਾ ਖਰਚਾ ਕੱਢਣ ਲਈ ਮੈਂ ਕੋਈ ਕੰਮ-ਧੰਦਾ ਤਾਂ ਲੱਭ ਹੀ ਲਵਾਂਗਾ। ਅਸੀਂ, ਦਲਜੀਤ ਤੇ ਮੈਂ, ਜਹਾਜ਼ ਉੱਤੇ ਸਫ਼ਾਈ ਤੇ ਦੂਜੇ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਖਰਚਾ ਕੱਢ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।
ਯੋਕੋਹਾਮਾ, ਵਾਲਪਰਾਯਸੋ, ਸਾਨ ਡਿਏਗੋ, ਲੰਦਨ।
--- --- ---
ਜੇ ਦਲਜੀਤ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਾ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਭੱਜਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕਰਦਾ। ਸਕੂਲੋਂ ਇਕੱਲੇ ਭੱਜਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਮਜ਼ਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਖ਼ਰਾਬ ਗੱਲ ਉਹ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਭੱਜਣ ਵਾਲਾ ਸਾਥੀ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਤਾਂ ਉਤਸਾਹ ਦਿਖਾਵੇ, ਪਰ ਅੰਤਮ ਛਿਣਾ ਵਿਚ ਸਾਥ ਛੱਡ ਦੇਵੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਦੂਜਾ ਸਾਥੀ ਹਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪਰ ਦਲਜੀਤ ਅਜਿਹਾ ਸਾਥੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜੋ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਕਰਕੇ ਵੀ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਲਗਭਗ ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਚਾਚਾ ਜੀ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਤੇ ਜਹਾਜ਼ ਉੱਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪਰਗਟ ਕੀਤੀ ਸੀ ਤਾਂ ਬਿਨਾਂ ਇਕ ਛਿਣ ਦੀ ਦੇਰ ਕੀਤਿਆਂ ਦਲਜੀਤ ਨੇ ਬੇਝਿਜਕ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, “ਮੈਂ ਵੀ ਚੱਲਾਂਗਾ, ਤੇਰੇ ਨਾਲ!”
ਦਲਜੀਤ ਮੌਜੀ ਤਬੀਅਤ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਸੀ। ਅਕਸਰ ਗਲਤੀ ਵੀ ਕਰ ਬੈਠਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਦੀ ਅਧੂਰਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਹੱਥ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਧਰ ਕੇ, ਬੈਠਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਿੱਖਿਆ ਉਸਨੇ। ਜੇ ਕੋਈ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਨਾ ਤਾਂ ਮਨ ਵਿਚ ਜੋ ਵੀ ਉਹ ਠਾਣ ਲੈਂਦਾ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਕਰਕੇ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਸੀ।
ਸਾਡੇ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੋਸਤੀ ਮੈਰਾਥਨ ਦੌੜਾਂ ਦੌਰਾਨ ਹੋਈ ਸੀ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਮਾਨਸੂਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸੀ। ਮੈਂ ਘੱਟ ਦੂਰੀ ਵਾਲੀ ਦੌੜ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਅੱਗੇ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਦਲਜੀਤ ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਹ ਦਾ ਖਾਸਾ ਭਾਰਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਦੂਜੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਤੋਂ ਪੱਛੜ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮੈਰਾਥਨ ਵਿਚ ਮੈਂ ਅਕਸਰ ਚੰਗੇ ਐਥਲੀਟਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਜਾਣ ਦਿੰਦਾ ਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਕਿਸੇ ਘਾਹ ਵਾਲੇ ਟਿੱਲੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਮੌਜ ਨਾਲ ਕੋਈ ਕਾਮਿਕ ਜਾਂ 'ਡੇਵਿਡ ਕਾਪਰਫੀਲਡ' ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਂਢ ਪੜ੍ਹਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਕ ਸ਼ਾਮ ਜਦੋਂ ਦੌੜ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਮੈਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੈਠਾ ਪੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਕੀ ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਦਲਜੀਤ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਚਹਿਲ-ਕਦਮੀ ਕਰਦਾ ਤੇ ਮਗਨ ਹੋ ਕੇ ਸੀਟੀ ਵਜਾਉਂਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।
“ਤੂੰ ਦੌੜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ?” ਮੈਂ ਉਸ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਹਾਂ, ਹੋਇਆ ਸੀ। ਤੂੰ ਨਈਂ ਹੋਇਆ?”
“ਹੋਇਆ ਸੀ।” ਮੈਂ ਬੋਲਿਆ ਤੇ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹਦਾ ਰਿਹਾ।
ਦਲਜੀਤ ਆ ਕੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਿਆ।
“ਜੇ ਅਸੀਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਲੇਟ ਵੀ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਈਂ ਲੱਗੇਗਾ।” ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਚੱਲ, ਉਸ ਸਟਾਲ 'ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਗਰਮ-ਗਰਮ ਪਕੌੜੇ ਖਾਨੇ ਆਂ। ਪੈਸਿਆਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ, ਯਾਰ! ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕਾਫੀ ਸਾਰੇ ਰੁਪਈਏ ਨੇ। ਮਾਂ ਦਾ ਲਾਡਲਾ ਮੁੰਡਾ ਆਂ ਨਾ। ਖ਼ੂਬ ਪੈਸੇ ਭੇਜਦੀ ਏ। ਵਿਗਾੜਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕਸਰ ਨਈਂ ਛੱਡੀ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ।”
ਇਹ ਸਾਡੀ ਸਥਾਈ ਮਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਸ਼੍ਰੀਗਣੇਸ਼ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਪਕੌੜਿਆਂ ਦੀ ਨੀਂਹ ਉੱਤੇ ਬਣੀ ਇਹ ਦੋਸਤੀ ਲੰਮੀ ਦੂਰੀ ਦੀ ਦੌੜ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਡੀ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਇਕ ਸਮਾਨ ਅਰੁਚੀ ਕਰਕੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਹੋਰ ਵੀ ਪੱਕੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਕਈ ਮੈਰਾਥਨ ਦੌੜਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ।
ਹੁਣ ਕਸਰਤ-ਘਰ ਦੀ ਹਨੇਰੀ, ਉੱਚੀ ਛੱਤ ਹੇਠ ਬੈਠੇ ਅਸੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਬੜੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਦੇ ਵੀ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਕੋਈ ਮਲਾਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਦਲਜੀਤ ਕੋਲ ਬਹੁਤੇ ਰੁਪਈਏ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ। ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਮੁੰਡਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਬੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਢੇਰ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਨੇ—ਪਰ ਮੈਂ ਵਿਹਾਰਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੇ ਦੁਨੀਆਦਾਰੀ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਦਲਜੀਤ ਮੈਥੋਂ ਵੱਧ ਅਨੁਭਵੀ ਸੀ।
ਦਲਜੀਤ ਨੇ ਪਾਜਾਮੇਂ ਦੇ ਨੇਫੇ ਵਿਚ ਟੁੰਗਿਆ ਇਕ 'ਫੋਲਡਰ' ਕੱਢਿਆ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਅੱਗੇ ਫਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਵਿਛਾਅ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਰੇਲ-ਰਸਤਿਆਂ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਅੰਤਮ ਮੈਰਾਥਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਖ਼ਰੀਦਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੌੜ ਦੀ ਇਕ ਯਾਦਗਾਰ ਗੱਲ ਇਹ ਵੀ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਦੌੜ ਵਿਚੋਂ ਖਿਸਕ ਕੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵੱਲ ਸਰਕ ਗਏ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖ਼ਰੀਦਨ-ਖਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਅਸੀਂ ਛੋਟੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਸਕੂਲ ਪਰਤੇ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਵੇਂ ਇਸ ਦੌੜ ਵਿਚ ਕਰਮਵਾਰ ਪਹਿਲੇ ਤੇ ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ ਉੱਤੇ ਆਏ ਸੀ। (ਹਾਲਾਂਕਿ ਜਦੋਂ ਜੱਜ ਆਏ, ਤੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਮਿਥੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਅਯੋਗ ਕਰਾਰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਗਿਆ। ਫੇਰ ਵੀ ਅਸੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ ਛਿਣ ਲਈ ਹੀ ਸਹੀ, ਮਾਣ ਤਾਂ ਲੁੱਟ ਹੀ ਲਿਆ ਸੀ—ਕਿਉਂਕਿ ਹਰੇਕ ਨੇ ਆ ਕੇ ਇਸ ਜਿੱਤ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਵਧਾਈ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।)
ਰੇਲਵੇ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਸਾਡੇ ਅੱਗੇ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ ਪਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਲਾਲ ਪੈਨਸਲ ਲਈ ਤੇ ਨਕਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਪਹਾੜਗੰਜ ਦੇ ਚਾਰੇ-ਪਾਸੇ ਦਾਇਰਾ ਲਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਤਰਾਈ ਵਿਚ ਸੀ। ਫੇਰ, ਮੈਂ ਜਾਮਨਗਰ ਉੱਤੇ ਵੀ ਦਾਇਰਾ ਲਾਇਆ, ਜਿਹੜਾ ਕੱਛ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿਚ ਕਾਠੀਆਵਾੜ ਦੇ ਅੰਤਮ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਜਗਾਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕੀ ਸੀ? ਪਹਿਲਾਂ, ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੇ ਜੰਗਲ ਸਨ। ਫੇਰ ਦੋਆਬਾ ਯਾਨੀ ਜਮੁਨਾ-ਗੰਗਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦਾ ਸਮਤਲ ਉਪਜਾਊ ਮੈਦਾਨ, ਜਿਹੜਾ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਅੱਗੇ ਤਕ ਫ਼ੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਫੇਰ ਨੰਗੀਆਂ, ਹਰਿਆਲੀਹੀਣ, ਮਟਮੈਲੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਮਾਰੂਥਲ ਦੀ ਰੇਤ ਦੇ ਟਿੱਬੇ—ਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਗੁਜਰਾਤ ਤੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਤਟ ਦਾ ਉਪਜਾਊ ਖੇਤਰ, ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਝੀਲਾਂ ਸਨ। ਅਸੀਂ ਇਹ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਵਾਰੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਉਪਲਭਧ ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਾਂਗੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਸਮਾਂ ਬਹੁਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜੁਲਾਈ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ, ਮਾਨਸੂਨ ਦੇ ਤਕਲੀਫ਼ਦੇਹ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਲੰਗਰ ਉਠਾਲ ਕੇ ਤੁਰ ਜਾਵੇਗਾ।
“ਜਿੰਨੀ ਜਲਦੀ ਹੋ ਸਕੇ, ਸਾਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਏ।” ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਫੜ੍ਹੇ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਗਏ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਝੇਗਾ ਈ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਕਿੱਥੇ ਲੱਭਣ। ਭਾਰਤ ਬੜਾ ਵੱਡਾ ਦੇਸ਼ ਏ। ਇੱਥੇ ਲਾਪਤਾ ਹੋ ਜਾਣਾ ਬੜਾ ਆਸਾਨ ਏਂ।”
“ਕੀ ਤੂੰ ਸਮਝਦਾ ਏਂ, ਇਹ ਲੋਕ ਸਾਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦਾ ਝੰਜਟ ਮੁੱਲ ਲੈਣਗੇ?”
“ਹਾਂ, ਕਿਓਂ ਨਹੀਂ। ਯਾਦ ਰੱਖ, ਮੇਰੇ ਗਾਰਜੀਅਨ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਦੇ ਦੋਸਤ ਨੇ। ਤੇ ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਕੁਛ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਏ, ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਤਾਂ ਸਕੂਲ ਉੱਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾਂ ਈ ਦਾਇਰ ਕਰ ਦੇਣਗੇ। ਜਿਵੇਂ ਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭਿਣਕ ਪਵੇਗੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਗ਼ਾਇਬ ਹੋ ਗਏ ਆਂ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਾੜਗੰਜ ਵਿਚ ਸਾਡੀ ਖੋਜ ਕਰਨਗੇ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਉੱਥੇ ਯਾਨੀ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਵਿਚ ਵੀ ਨਾ ਮਿਲਾਂਗੇ, ਤਾਂ ਫ਼ੌਰਨ ਪੁਲਸ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਕਰ ਦੇਣਗੇ ਤੇ ਸਾਨੂੰ 'ਗੁਮਸ਼ੁਦਾ' ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇਗਾ—ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਵਾਂਗ। ਫੇਰ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਤੇ ਬੱਸ ਅੱਡਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਰੜੀ ਨਿਗਰਾਨੀਂ ਰੱਖੀ ਜਾਵੇਗੀ।”
“ਤਾਂ ਕੀ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅਸੀਂ ਦਿੱਲੀ ਤਕ ਪੈਦਲ ਤੁਰ ਕੇ ਜਾਵਾਂਗੇ?” ਦਲਜੀਤ ਹੈਰਾਨ-ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਜਿਹਾ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, “ਮੈਂ ਸਵਾ ਸੌ ਮੀਲ ਪੈਦਲ ਤੁਰ ਕੇ ਨਈਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।”
“ਨਹੀਂ, ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਨੂੰ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਤਕ ਪੈਦਲ ਤੁਰ ਕੇ ਜਾਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਯਾਨੀਕਿ ਤੇਰਾਂ-ਚੌਦਾਂ ਮੀਲ ਦੀ ਉਤਰਾਈ ਵਾਲਾ ਰਸਤਾ। ਤੂੰ ਏਨਾਂ ਤਾਂ ਤੁਰ ਲਵੇਂਗਾ ਨਾ?”
“ਹਾਂ, ਏਨਾ ਤੁਰ ਲਵਾਂਗਾ। ਜੇ ਰਸਤਾ ਉਤਰਾਈ ਵਾਲਾ ਹੋਇਆ।”
“ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਰੇਲ ਜਾਂ ਬੱਸ ਜਾਂ ਟਰੱਕ ਫੜਾਂਗੇ। ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਈ ਰਹਾਂਗੇ।”
“ਠੀਕ ਏ, ਰਸਟੀ! ਬੜਾ ਵਧੀਆ ਖ਼ਿਆਲ ਏ। ਪਰ ਹਾਲੇ ਐਨੀ ਅੱਗੇ ਦੀ ਨਾ ਸੋਚ। ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚਦੇ ਆਂ। ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਏ ਏਥੋਂ। ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਕੋਈ ਜੁਗਤ ਭਿੜਾਵਾਂਗੇ।”
ਅਸੀਂ ਚੁੱਪ ਬੈਠੇ ਸੀ ਤੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਗਵਾਚੇ ਹੋਏ ਸੀ। ਚਿੰਤਾ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਫੜ੍ਹੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਹਸ਼ਰ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ? ਤੇ ਫੇਰ ਸਾਨੂੰ ਕੈਸੀਆਂ-ਕੈਸੀਆਂ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ? ਮੋਮਬੱਤੀ ਦੀ ਲਾਟ ਕੰਬੀ ਤੇ ਬੁਝ ਗਈ। ਇਕ ਮਿੰਟ ਲਈ ਸੰਘਣਾ ਹਨੇਰਾ ਛਾ ਗਿਆ। ਫੇਰ ਚਾਨਣ ਦੀ ਇਕ ਪਤਲੀ ਜਿਹੀ ਲਕੀਰ ਫਰਸ਼ ਤੋਂ ਰੀਂਘਦੀ ਹੋਈ ਮੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪਈ।
“ਮੇਰੀ ਪੈਨਸਲ-ਟਾਰਚ ਕੈਸੀ ਲੱਗੀ?” ਦਲਜੀਤ ਬੋਲਿਆ, “ਮੇਡ ਇਨ ਜਾਪਾਨ ਏਂ ਤੇ ਇਸਦਾ ਡਜਾਇਨ ਜੇਮਸ ਬਾਂਡ ਨੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਏ। ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਮੈਂ ਨੈਰੋਬੀ 'ਚੋਂ ਖ਼ਰੀਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਬੈਟਰੀ ਜਾਇਆ ਨਈਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਇਸ ਸਾਈਜ਼ ਦੀ ਇੱਥੇ ਮਿਲਦੀ ਨਈਂ।” ਤੇ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸਨੇ ਬੈਟਰੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਘਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਬੜਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲਾਡ-ਪਿਆਰ ਦੇ ਕੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਰੱਖਿਆ ਏ।”
“ਹਾਂ,” ਦਲਜੀਤ ਨੇ ਦੱਬਵੀਂ ਹਾਸੀ ਹੱਸਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ, “ਹਾਂ, ਸੱਚਮੁੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿਰ ਚੜ੍ਹਾ ਰੱਖਿਆ ਏ ਮੈਨੂੰ।” ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, “ਤਾਂ ਪੱਕਾ ਰਿਹਾ, ਕਲ੍ਹ ਰਾਤ ਨੂੰ।” ਉਹ ਬੜੀ ਧੀਮੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਦਲਜੀਤ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਮਜ਼ਾ ਆਉਂਦਾ ਸੀ।
“ਠੀਕ, ਕਲ੍ਹ ਰਾਤ—ਪੱਕਾ ਰਿਹਾ।” ਮੈਂ ਕਿਹਾ।
“ਕਿੱਥੇ ਮਿਲਾਂਗੇ?”
“ਹੇਠਾਂ ਟਾਹਲੀ ਦੇ ਜੰਗ ਵਿਚ। ਵੱਡੀ ਚਟਾਨ ਕੋਲ। ਦਸ ਵਜੇ। ਉੱਥੋਂ ਅਸੀਂ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ-ਕਿਨਾਰੇ ਤੁਰਦੇ ਹੋਏ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਛੋਟਾ ਰਸਤਾ ਫੜਾਂਗੇ।”
“ਠੀਕ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੀਂ, ਦੇਰ ਨਾ ਕਰੀਂ, ਸਮਝਿਆ!” ਦਲਜੀਤ ਬੋਲਿਆ, “ਇੰਜ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਹਨੇਰੇ 'ਚ—ਜੰਗਲ ਦੇ ਐਨ ਵਿਚਕਾਰ—ਮੈਂ ਖੜ੍ਹਾ ਤੈਨੂੰ ਉਡੀਕਦਾ ਰਹਾਂ। ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ, ਉੱਥੇ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ।”
“ਠੀਕ, ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਟਾਰਚ ਤਾਂ ਹੈ ਈ!” ਮੈਂ ਕਿਹਾ।
ਉਸਨੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਫੇਰ ਮੇਰਾ ਹੱਥ ਫੜ੍ਹ ਲਿਆ। ਬੋਲਿਆ, “ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਗੱਲਬਾਤ ਨਈਂ ਕਰਾਂਗੇ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਭਿਣਕ ਤਕ ਨਈਂ ਪੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਚੱਲ, ਹੁਣ ਚੱਲ ਕੇ ਸੌਂਦੇ ਆਂ। ਮੈਨੂੰ ਨੀਂਦ ਆ ਰਹੀ ਏ।”
“ਜਾਹ, ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਸੌਂ!” ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਕਲ੍ਹ ਤੋਂ ਸ਼ਾਇਦ ਬਹੁਤਾ ਸੌਣਾ ਨਸੀਬ ਨਾ ਹੋਵੇ।”
ਅਸੀਂ ਕਸਰਤ-ਘਰ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲੇ ਤਾਂ ਚੰਦ ਨਿਕਲ ਆਇਆ ਸੀ। ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਮੈਦਾਨ, ਗੁੰਬਦ ਤੇ ਡਾਰਮਿਟਰੀ ਦੀ ਇਮਾਰਤ, ਇਹ ਸਭ ਚੰਨ-ਚਾਨਣੀ ਵਿਚ ਸਪਸ਼ਟ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਢਲਾਣ ਉੱਤੇ ਦੇਵਦਾਰ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਛਾਵੇਂ ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੇ ਸਨ। ਆਸਮਾਨ ਵਿਚ ਇੱਕਾ-ਦੁੱਕਾ ਬੱਦਲ ਸਨ। ਰਾਤ ਬੜੀ ਸੁੰਦਰ ਸੀ।
“ਕੋਈ ਦੇਖ ਨਾ ਲਵੇ!” ਦਲਜੀਤ ਬੋਲਿਆ।
“ਜੇ ਕੋਈ ਤੈਨੂੰ ਫੜ੍ਹ ਵੀ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਕਹੀਂ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਤੁਰਦੇ ਦੇਖਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਮੇਰੇ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਣ ਲਈ, ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਆਇਆ ਸੈਂ।”
“ਵਾਹ! ਲੱਗਦਾ ਏ, ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਵਿਚਾਰ, ਤੈਨੂੰ ਕਿਤਾਬਾਂ 'ਚੋਂ ਮਿਲੇ ਨੇ।”
ਅਸੀਂ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਰ ਰਹੇ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਪਿਸ਼ਾਚ ਤੁਰੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਫੇਰ ਅਸੀਂ ਕਾਹਲੀ-ਕਾਹਲੀ ਤੁਰਦੇ ਹੋਏ ਉਪਰ ਆਪੋ-ਆਪਣੀ ਡਾਰਮਿਟਰੀ ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਵੱਲ ਅਹੁਲੇ।
ਦਲਜੀਤ ਆਪਣੀ ਡਾਰਮਿਟਰੀ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ ਰੁਕਿਆ। ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਉਸਨੇ ਭੇਦ ਭਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੱਥ ਹਿਲਾਇਆ। ਮੈਂ ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਬਿਸਤਰੇ ਵਿਚ ਛਾਪਲ ਗਿਆ ਤੇ ਸੌਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਪਰ ਨੀਂਦ ਜਿਵੇਂ ਕੋਹਾਂ ਦੂਰ ਭੱਜ ਗਈ ਸੀ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਅਗਲੇਰੀ ਸਾਹਸਿਕ ਯਾਤਰਾ ਬਾਰੇ ਕਾਫੀ ਦੇਰ ਤਕ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਸਫ਼ਰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ਤੇ ਚਾਚਾ ਜੀ ਜਦੋਂ ਸਾਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਆਪਣੇ ਜਹਾਜ਼ ਉੱਤੇ ਦੇਖਣਗੇ, ਤਾਂ ਕਿੰਨੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋਣਗੇ।
ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਰਸਤੇ ਦਾ ਖਰਚਾ ਕੱਢਣ ਲਈ ਮੈਂ ਕੋਈ ਕੰਮ-ਧੰਦਾ ਤਾਂ ਲੱਭ ਹੀ ਲਵਾਂਗਾ। ਅਸੀਂ, ਦਲਜੀਤ ਤੇ ਮੈਂ, ਜਹਾਜ਼ ਉੱਤੇ ਸਫ਼ਾਈ ਤੇ ਦੂਜੇ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਖਰਚਾ ਕੱਢ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।
ਯੋਕੋਹਾਮਾ, ਵਾਲਪਰਾਯਸੋ, ਸਾਨ ਡਿਏਗੋ, ਲੰਦਨ।
--- --- ---
No comments:
Post a Comment