5. ਵਾਲ-ਵਾਲ ਬਚੇ
ਪੁਰਾਣੀ ਦਿੱਲੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਅਸੀਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੇਲਗੱਡੀ ਵਿਚੋਂ ਉਤਰੇ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਲੋਕ ਉਤਰਦੇ ਨੇ—ਫੇਰ ਬੜੀ ਮੜਕ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੇ ਗੇਟ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ। ਅਸੀਂ ਇਹ ਸੋਚ-ਸੋਚ ਕੇ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋ ਰਹੇ ਸੀ ਕਿ ਹੁਣ ਟਿਕਟ ਕਲੈਕਟਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਟਿਕਟ ਫੜਾ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਭੀੜ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੇ ਲੋਕ ਬੜੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਤੁਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਵੀ ਚੰਗਾ ਹੀ ਹੋਇਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਗੇਟ ਤੋਂ ਕੋਈ ਤੀਹ ਕੁ ਫੁੱਟ ਦੇ ਫ਼ਾਸਲੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਯਕਦਮ ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਹਿਸਾਬ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਮਿਸਟਰ ਜੈਨ ਉੱਤੇ ਪਈ, ਜਿਹੜੇ ਟਿਕਟ ਕਲੈਕਟਰ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
ਅਰੁੰਡੇਲ ਵਿਚ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਅਧਿਆਪਕ ਸਨ, ਮਿਸਟਰ ਜੈਨ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਯੋਗ ਸਨ। ਤੇ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਲਈ ਹੀ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਿਸਟਰ ਜੈਨ ਬਿਲਕੁਲ ਗੋਲ-ਮਟੋਲ ਸਨ, ਤੇ ਐਨਕ ਵੀ ਲਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਸਨ ਬੜੇ ਚਤੁਰ, ਤੇ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਫੜ੍ਹੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਡੀ ਖ਼ੈਰ ਇਸੇ ਵਿਚ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਗੇਟ ਵੱਲ ਨਾ ਜਾ ਕੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਭੱਜਦੇ।
“ਇੱਥੋਂ ਭੱਜ ਲੈ,” ਦਲਜੀਤ ਨੂੰ ਫੜਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਮੈਂ ਤਿੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਫੁਸਫੁਸਾਇਆ।
“ਕਿਓਂ?” ਦਲਜੀਤ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਉਸਨੇ ਮਿਸਟਰ ਜੈਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇਖਿਆ।
“ਦੇਖ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ?” ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਟਿਕਟ ਕਲੈਕਟਰ ਕੋਲ ਕੌਣ ਖੜ੍ਹਾ ਏ?”
ਉੱਥੋਂ ਭੱਜਣ ਦੀ ਅਫਰਾ-ਤਫਰੀ ਵਿਚ ਦਲਜੀਤ ਠੋਕਰ ਖਾ ਕੇ ਡਿੱਗਦਾ-ਡਿੱਗਦਾ ਬਚਿਆ। ਭੀੜ ਗੇਟ ਵੱਲ ਧੱਕ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਅਸੀਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਭੀੜ ਦੀ ਕੰਧ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਰਫ਼ੂਚੱਕਰ ਹੋ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਪਰ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲ ਰਿਹਾ। ਉਦੋਂ ਹੀ ਮਿਸਟਰ ਜੈਨ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਦੇਖ ਲਿਆ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦਹਾੜ ਸਾਡੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਪਈ।
“ਮੁੰਡਿਓ, ਏਧਰ ਆਓ! ਰਸਟੀ! ਦਲਜੀਤ!”
ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦਾ ਇਹ ਜਾਣਿਆਂ-ਪਛਾਣਿਆਂ ਸੁਰ ਸੁਣ ਕੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪਾਲਨ ਕਰਨ ਲਈ ਅਟਕਿਆ। ਪਰ ਅਗਲੇ ਛਿਣ ਹੀ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਕਲਾਸ ਰੂਮ, ਡਾਰਮਿਟਰੀ ਤੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਦਾ ਚੂਹੇ ਵਰਗੀਆਂ ਮੁੱਛਾਂ ਵਾਲਾ ਮਨਹੂਸ ਚਿਹਰਾ ਘੁੰਮ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਨਫ਼ਰਤ ਸੀ। ਬਸ, ਮੈਂ ਉੱਥੋਂ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖ ਕੇ ਭੱਜਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਦੌੜਦਾ ਜਾਵਾਂ, ਦੌੜਦਾ ਜਾਵਾਂ ਤੇ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਦੌੜਦਾ ਰਹਾਂ ਜਦੋਂ ਤਕ ਕਿ ਮੈਂ ਸਮੁੰਦਰ ਕੰਢੇ ਆਪਣੇ ਚਾਚਾ ਜੀ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਤਕ ਨਾ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵਾਂ।
ਦਲਜੀਤ ਨੇ ਤਾਂ ਇਕ ਛਿਣ ਦੇ ਲਈ ਵੀ ਅੱਗਾ-ਪਿੱਛਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇਖਿਆ। ਯਕਦਮ ਭੱਜਿਆ ਤੇ ਇਕ ਲੰਮੇ-ਤਕੜੇ ਜੱਟ ਕਿਸਾਨ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਉਸਦੀ ਪੱਗ ਡਿੱਗਦੀ-ਡਿੱਗਦੀ ਮਸੀਂ ਬਚੀ। ਮੈਂ ਵੀ ਸਾਹਮਣਿਓਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਦੋ ਮੋਟੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਔਰਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਭੱਜਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਮੈਂ ਅਜੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਨਿਕਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਿਆ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਔਰਤਾਂ ਇਕ ਦੂਜੀ ਨਾਲ ਭਿੜ ਗਈਆਂ ਤੇ ਸਾਡੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਬਾਹਾਂ ਉਲਝ ਗਈਆਂ। ਮਿਸਟਰ ਜੈਨ ਐਨ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਸਨ। ਤੇ ਉਦੋਂ ਹੀ ਇਕ ਕੁਲੀ, ਮਿਸਟਰ ਜੈਨ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਗਿਆ।
ਮਿਸਟਰ ਜੈਨ ਲੁੜਕੇ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਐਨਕ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਮੈਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ਔਰਤਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਛੁਡਾਅ ਕੇ ਦਲਜੀਤ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਭੱਜਿਆ। ਦਲਜੀਤ ਕਾਫੀ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਭੀੜ ਵਿਚ ਰਸਤਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਧੱਕਾ-ਮੁੱਕੀ ਕਰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਇਕ ਵਾਰੀ ਉਹ ਰੁਕਿਆ, ਇਹ ਦੇਖਣ ਲਈ ਕਿ ਕਿਤੇ ਮੈਂ ਫੜ੍ਹਿਆ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਗਿਆ, ਤੇ ਫੇਰ ਕੂਕਿਆ, “ਆ ਜਾ, ਰਸਟੀ! ਰੇਲ-ਪਟਰੀ ਦੇ ਉਸ ਪਾਰ!”
ਫੇਰ ਇਕ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਤੋਂ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਇਕ ਖੜ੍ਹੀ ਗੱਡੀ ਦੇ ਡੱਬਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਭੱਜਿਆ। ਰੇਲ-ਪਟਰੀਆਂ ਪਾਰ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਕ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਇਕ ਡਰ-ਜਿਹਾ ਭਾਰੂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਰੇਲ-ਪਟਰੀ ਉੱਤੇ ਅਪਾਹਜਾਂ ਵਾਂਗ ਬੇਵੱਸ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਹਾਂ (ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਨਹੀਂ ਸੁੱਟਿਆ ਹੁੰਦਾ) ਤੇ ਭਾਫਾਂ ਛੱਡਦਾ ਰੇਲ ਦਾ ਇੰਜਨ ਗੱਜਦਾ-ਦਹਾੜਦਾ ਹੋਇਆ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੰਜਨ ਜਦੋਂ ਲਗਭਗ ਮੈਥੋਂ ਤਿੰਨ ਫੁੱਟ ਦੇ ਫ਼ਾਸਲੇ ਉੱਤੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੀ ਅੱਖ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਦੀ-ਕਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜੇ ਅੰਤਮ ਛਿਣਾ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਅੱਖ ਨਾ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਈ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ!
ਦਲਜੀਤ ਉਦੋਂ ਤਕ ਉਛਲਦਾ-ਕੁੱਦਦਾ ਹੋਇਆ ਰੇਲ-ਪਟਰੀਆਂ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਰੇਲਿੰਗ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖੱਬੇ, ਫੇਰ ਸੱਜੇ ਤੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਫੇਰ ਖੱਬੇ ਦੇਖਿਆ। ਪਰ੍ਹੇ ਇਕ ਸ਼ੰਟਿੰਗ ਇੰਜਨ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਏਨਾ ਸਮਾਂ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਭੱਜ ਕੇ ਰੇਲ-ਪਟਰੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਦਲਜੀਤ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵਾਂ। ਪਰ ਮੈਂ ਐਵੇਂ ਹੀ ਡਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਮੱਥੇ ਤੇ ਹਥੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਪਸੀਨਾ ਆ ਗਿਆ ਸੀ।
“ਆ ਜਾ!” ਦਲਜੀਤ ਹੜਬੜੀ ਵਿਚ ਬੋਲਿਆ।
ਮੈਂ ਲੰਮਾਂ ਸਾਹ ਖਿੱਚਿਆ ਤੇ ਨੱਕ ਦੀ ਸੀਧ ਵਿਚ ਦੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਅਹੁਲ ਕੇ ਪਟਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਮੈਂ ਏਨਾ ਘਬਰਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਅਚਾਨਕ ਠੋਕਰ ਖਾ ਕੇ ਪਟਰੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਚੱਕਰ ਆ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਭੂਚਾਲ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਕੰਬ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਿਤੇ ਇੰਜ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੇਰਾ ਸੁਪਨਾ ਸੱਚ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੀ ਮੇਰੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਗੱਜਦੇ-ਦਹਾੜਦੇ ਇੰਜਨ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ।
“ਆ ਜਾ, ਰਸਟੀ! ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ!” ਦਲਜੀਤ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਮੇਰੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਪਈ। ਫੇਰ ਯਕਦਮ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨੇੜੇ ਦੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਹੰਭਲਾ ਮਾਰਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੇਰੀ ਬਾਂਹ ਖਿੱਚ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਉਸਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੇ ਮੇਰਾ ਹੌਸਲਾ ਵਧਾਇਆ। ਮੈਂ ਭੁੜਕ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਝਪਟ ਕੇ ਆਪਣਾ ਝੋਲਾ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਕਿਨਾਰੇ ਵੱਲ ਭੱਜਿਆ। ਅੱਗੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਨਾਲੀਦਾਰ ਟੀਨ ਦੀ ਚਾਦਰ ਦੀ ਵਾੜ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਲਗਭਗ ਦਸ ਫੁੱਟ ਉੱਚੀ ਕੰਧ ਉੱਤੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਪੈਰ ਫਸਾਅ ਕੇ ਚੜ੍ਹਨ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸੋ, ਅਸੀਂ ਵਾੜ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਭੱਜਦੇ ਰਹੇ। ਥੋੜ੍ਹਾ ਅੱਗੇ ਇਕ ਮੋਰਾ-ਜਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਉਸ ਪਾਰ ਮਾਲ ਗੱਡੀਆਂ ਦਾ ਯਾਰਡ ਸੀ।
ਉੱਥੋਂ ਇਕ ਫਿਰਕੀ-ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਲੰਘ ਕੇ ਅਸੀਂ ਭੱਜੇ ਤੇ ਇਕ ਭੀੜੀ ਗਲੀ ਵਿਚ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਉੱਥੋਂ ਲਗਭਗ ਦੌੜਦੇ ਹੋਏ ਹੀ ਅਸੀਂ ਭੀੜੀਆਂ ਗਲੀਆਂ-ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਗਏ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਮਸਜਿਦਾਂ, ਮੰਦਰ, ਸਕੂਲ ਤੇ ਦੁਕਾਨਾਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਨਾਲੋ-ਨਾਲ ਢੁੱਕੀਆਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਸਨ। ਭੱਜਦੇ-ਭੱਜਦੇ ਅਸੀਂ ਇਕ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਜਾ ਨਿਕਲੇ, ਜਿੱਥੇ ਬੜੀ ਹੀ ਭੀੜ ਸੀ। ਆਉਂਦੀਆਂ-ਜਾਂਦੀਆਂ ਮੋਟਰ-ਗੱਡੀਆਂ, ਯੱਕਿਆਂ-ਟਾਂਗਿਆਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਕਾਂਵਾਂ-ਰੌਲੀ ਪਾਈ ਹੋਈ ਸੀ।
ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਸੀ, ਜਿਹੜੀ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੁਨਿਆਰਾਂ-ਜੌਹਰੀਆਂ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
--- --- ---
ਪੁਰਾਣੀ ਦਿੱਲੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਅਸੀਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੇਲਗੱਡੀ ਵਿਚੋਂ ਉਤਰੇ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਲੋਕ ਉਤਰਦੇ ਨੇ—ਫੇਰ ਬੜੀ ਮੜਕ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੇ ਗੇਟ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ। ਅਸੀਂ ਇਹ ਸੋਚ-ਸੋਚ ਕੇ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋ ਰਹੇ ਸੀ ਕਿ ਹੁਣ ਟਿਕਟ ਕਲੈਕਟਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਟਿਕਟ ਫੜਾ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਭੀੜ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੇ ਲੋਕ ਬੜੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਤੁਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਵੀ ਚੰਗਾ ਹੀ ਹੋਇਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਗੇਟ ਤੋਂ ਕੋਈ ਤੀਹ ਕੁ ਫੁੱਟ ਦੇ ਫ਼ਾਸਲੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਯਕਦਮ ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਹਿਸਾਬ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਮਿਸਟਰ ਜੈਨ ਉੱਤੇ ਪਈ, ਜਿਹੜੇ ਟਿਕਟ ਕਲੈਕਟਰ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
ਅਰੁੰਡੇਲ ਵਿਚ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਅਧਿਆਪਕ ਸਨ, ਮਿਸਟਰ ਜੈਨ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਯੋਗ ਸਨ। ਤੇ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਲਈ ਹੀ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਿਸਟਰ ਜੈਨ ਬਿਲਕੁਲ ਗੋਲ-ਮਟੋਲ ਸਨ, ਤੇ ਐਨਕ ਵੀ ਲਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਸਨ ਬੜੇ ਚਤੁਰ, ਤੇ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਫੜ੍ਹੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਡੀ ਖ਼ੈਰ ਇਸੇ ਵਿਚ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਗੇਟ ਵੱਲ ਨਾ ਜਾ ਕੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਭੱਜਦੇ।
“ਇੱਥੋਂ ਭੱਜ ਲੈ,” ਦਲਜੀਤ ਨੂੰ ਫੜਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਮੈਂ ਤਿੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਫੁਸਫੁਸਾਇਆ।
“ਕਿਓਂ?” ਦਲਜੀਤ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਉਸਨੇ ਮਿਸਟਰ ਜੈਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇਖਿਆ।
“ਦੇਖ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ?” ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਟਿਕਟ ਕਲੈਕਟਰ ਕੋਲ ਕੌਣ ਖੜ੍ਹਾ ਏ?”
ਉੱਥੋਂ ਭੱਜਣ ਦੀ ਅਫਰਾ-ਤਫਰੀ ਵਿਚ ਦਲਜੀਤ ਠੋਕਰ ਖਾ ਕੇ ਡਿੱਗਦਾ-ਡਿੱਗਦਾ ਬਚਿਆ। ਭੀੜ ਗੇਟ ਵੱਲ ਧੱਕ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਅਸੀਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਭੀੜ ਦੀ ਕੰਧ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਰਫ਼ੂਚੱਕਰ ਹੋ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਪਰ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲ ਰਿਹਾ। ਉਦੋਂ ਹੀ ਮਿਸਟਰ ਜੈਨ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਦੇਖ ਲਿਆ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦਹਾੜ ਸਾਡੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਪਈ।
“ਮੁੰਡਿਓ, ਏਧਰ ਆਓ! ਰਸਟੀ! ਦਲਜੀਤ!”
ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦਾ ਇਹ ਜਾਣਿਆਂ-ਪਛਾਣਿਆਂ ਸੁਰ ਸੁਣ ਕੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪਾਲਨ ਕਰਨ ਲਈ ਅਟਕਿਆ। ਪਰ ਅਗਲੇ ਛਿਣ ਹੀ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਕਲਾਸ ਰੂਮ, ਡਾਰਮਿਟਰੀ ਤੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਦਾ ਚੂਹੇ ਵਰਗੀਆਂ ਮੁੱਛਾਂ ਵਾਲਾ ਮਨਹੂਸ ਚਿਹਰਾ ਘੁੰਮ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਨਫ਼ਰਤ ਸੀ। ਬਸ, ਮੈਂ ਉੱਥੋਂ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖ ਕੇ ਭੱਜਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਦੌੜਦਾ ਜਾਵਾਂ, ਦੌੜਦਾ ਜਾਵਾਂ ਤੇ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਦੌੜਦਾ ਰਹਾਂ ਜਦੋਂ ਤਕ ਕਿ ਮੈਂ ਸਮੁੰਦਰ ਕੰਢੇ ਆਪਣੇ ਚਾਚਾ ਜੀ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਤਕ ਨਾ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵਾਂ।
ਦਲਜੀਤ ਨੇ ਤਾਂ ਇਕ ਛਿਣ ਦੇ ਲਈ ਵੀ ਅੱਗਾ-ਪਿੱਛਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇਖਿਆ। ਯਕਦਮ ਭੱਜਿਆ ਤੇ ਇਕ ਲੰਮੇ-ਤਕੜੇ ਜੱਟ ਕਿਸਾਨ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਉਸਦੀ ਪੱਗ ਡਿੱਗਦੀ-ਡਿੱਗਦੀ ਮਸੀਂ ਬਚੀ। ਮੈਂ ਵੀ ਸਾਹਮਣਿਓਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਦੋ ਮੋਟੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਔਰਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਭੱਜਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਮੈਂ ਅਜੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਨਿਕਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਿਆ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਔਰਤਾਂ ਇਕ ਦੂਜੀ ਨਾਲ ਭਿੜ ਗਈਆਂ ਤੇ ਸਾਡੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਬਾਹਾਂ ਉਲਝ ਗਈਆਂ। ਮਿਸਟਰ ਜੈਨ ਐਨ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਸਨ। ਤੇ ਉਦੋਂ ਹੀ ਇਕ ਕੁਲੀ, ਮਿਸਟਰ ਜੈਨ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਗਿਆ।
ਮਿਸਟਰ ਜੈਨ ਲੁੜਕੇ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਐਨਕ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਮੈਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ਔਰਤਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਛੁਡਾਅ ਕੇ ਦਲਜੀਤ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਭੱਜਿਆ। ਦਲਜੀਤ ਕਾਫੀ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਭੀੜ ਵਿਚ ਰਸਤਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਧੱਕਾ-ਮੁੱਕੀ ਕਰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਇਕ ਵਾਰੀ ਉਹ ਰੁਕਿਆ, ਇਹ ਦੇਖਣ ਲਈ ਕਿ ਕਿਤੇ ਮੈਂ ਫੜ੍ਹਿਆ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਗਿਆ, ਤੇ ਫੇਰ ਕੂਕਿਆ, “ਆ ਜਾ, ਰਸਟੀ! ਰੇਲ-ਪਟਰੀ ਦੇ ਉਸ ਪਾਰ!”
ਫੇਰ ਇਕ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਤੋਂ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਇਕ ਖੜ੍ਹੀ ਗੱਡੀ ਦੇ ਡੱਬਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਭੱਜਿਆ। ਰੇਲ-ਪਟਰੀਆਂ ਪਾਰ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਕ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਇਕ ਡਰ-ਜਿਹਾ ਭਾਰੂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਰੇਲ-ਪਟਰੀ ਉੱਤੇ ਅਪਾਹਜਾਂ ਵਾਂਗ ਬੇਵੱਸ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਹਾਂ (ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਨਹੀਂ ਸੁੱਟਿਆ ਹੁੰਦਾ) ਤੇ ਭਾਫਾਂ ਛੱਡਦਾ ਰੇਲ ਦਾ ਇੰਜਨ ਗੱਜਦਾ-ਦਹਾੜਦਾ ਹੋਇਆ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੰਜਨ ਜਦੋਂ ਲਗਭਗ ਮੈਥੋਂ ਤਿੰਨ ਫੁੱਟ ਦੇ ਫ਼ਾਸਲੇ ਉੱਤੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੀ ਅੱਖ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਦੀ-ਕਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜੇ ਅੰਤਮ ਛਿਣਾ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਅੱਖ ਨਾ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਈ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ!
ਦਲਜੀਤ ਉਦੋਂ ਤਕ ਉਛਲਦਾ-ਕੁੱਦਦਾ ਹੋਇਆ ਰੇਲ-ਪਟਰੀਆਂ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਰੇਲਿੰਗ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖੱਬੇ, ਫੇਰ ਸੱਜੇ ਤੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਫੇਰ ਖੱਬੇ ਦੇਖਿਆ। ਪਰ੍ਹੇ ਇਕ ਸ਼ੰਟਿੰਗ ਇੰਜਨ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਏਨਾ ਸਮਾਂ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਭੱਜ ਕੇ ਰੇਲ-ਪਟਰੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਦਲਜੀਤ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵਾਂ। ਪਰ ਮੈਂ ਐਵੇਂ ਹੀ ਡਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਮੱਥੇ ਤੇ ਹਥੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਪਸੀਨਾ ਆ ਗਿਆ ਸੀ।
“ਆ ਜਾ!” ਦਲਜੀਤ ਹੜਬੜੀ ਵਿਚ ਬੋਲਿਆ।
ਮੈਂ ਲੰਮਾਂ ਸਾਹ ਖਿੱਚਿਆ ਤੇ ਨੱਕ ਦੀ ਸੀਧ ਵਿਚ ਦੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਅਹੁਲ ਕੇ ਪਟਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਮੈਂ ਏਨਾ ਘਬਰਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਅਚਾਨਕ ਠੋਕਰ ਖਾ ਕੇ ਪਟਰੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਚੱਕਰ ਆ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਭੂਚਾਲ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਕੰਬ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਿਤੇ ਇੰਜ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੇਰਾ ਸੁਪਨਾ ਸੱਚ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੀ ਮੇਰੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਗੱਜਦੇ-ਦਹਾੜਦੇ ਇੰਜਨ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ।
“ਆ ਜਾ, ਰਸਟੀ! ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ!” ਦਲਜੀਤ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਮੇਰੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਪਈ। ਫੇਰ ਯਕਦਮ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨੇੜੇ ਦੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਹੰਭਲਾ ਮਾਰਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੇਰੀ ਬਾਂਹ ਖਿੱਚ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਉਸਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੇ ਮੇਰਾ ਹੌਸਲਾ ਵਧਾਇਆ। ਮੈਂ ਭੁੜਕ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਝਪਟ ਕੇ ਆਪਣਾ ਝੋਲਾ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਕਿਨਾਰੇ ਵੱਲ ਭੱਜਿਆ। ਅੱਗੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਨਾਲੀਦਾਰ ਟੀਨ ਦੀ ਚਾਦਰ ਦੀ ਵਾੜ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਲਗਭਗ ਦਸ ਫੁੱਟ ਉੱਚੀ ਕੰਧ ਉੱਤੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਪੈਰ ਫਸਾਅ ਕੇ ਚੜ੍ਹਨ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸੋ, ਅਸੀਂ ਵਾੜ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਭੱਜਦੇ ਰਹੇ। ਥੋੜ੍ਹਾ ਅੱਗੇ ਇਕ ਮੋਰਾ-ਜਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਉਸ ਪਾਰ ਮਾਲ ਗੱਡੀਆਂ ਦਾ ਯਾਰਡ ਸੀ।
ਉੱਥੋਂ ਇਕ ਫਿਰਕੀ-ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਲੰਘ ਕੇ ਅਸੀਂ ਭੱਜੇ ਤੇ ਇਕ ਭੀੜੀ ਗਲੀ ਵਿਚ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਉੱਥੋਂ ਲਗਭਗ ਦੌੜਦੇ ਹੋਏ ਹੀ ਅਸੀਂ ਭੀੜੀਆਂ ਗਲੀਆਂ-ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਗਏ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਮਸਜਿਦਾਂ, ਮੰਦਰ, ਸਕੂਲ ਤੇ ਦੁਕਾਨਾਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਨਾਲੋ-ਨਾਲ ਢੁੱਕੀਆਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਸਨ। ਭੱਜਦੇ-ਭੱਜਦੇ ਅਸੀਂ ਇਕ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਜਾ ਨਿਕਲੇ, ਜਿੱਥੇ ਬੜੀ ਹੀ ਭੀੜ ਸੀ। ਆਉਂਦੀਆਂ-ਜਾਂਦੀਆਂ ਮੋਟਰ-ਗੱਡੀਆਂ, ਯੱਕਿਆਂ-ਟਾਂਗਿਆਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਕਾਂਵਾਂ-ਰੌਲੀ ਪਾਈ ਹੋਈ ਸੀ।
ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਸੀ, ਜਿਹੜੀ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੁਨਿਆਰਾਂ-ਜੌਹਰੀਆਂ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
--- --- ---
No comments:
Post a Comment